ગુજરાતમાં ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને વચેટિયાઓથી મુક્ત બનાવવા માટે રાજ્યની 39 RTOમાં AI આધારિત ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ ટ્રેક શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવ્યા બાદ ખાસ કરીને ફોર-વ્હીલરના ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટમાં નાપાસ થનારા અરજદારોની સંખ્યા ખૂબ વધી ગઈ છે. કેટલીક RTOમાં 80 ટકા સુધી ઉમેદવારો ફેઈલ થતાં અરજદારોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી રહી છે. ટેસ્ટ માટે લાંબું વેઈટિંગ શરૂ થતાં સમગ્ર પ્રક્રિયા સામે સવાલો પણ ઊભા થયા છે. વધતી ફરિયાદોને ધ્યાનમાં રાખીને હવે વાહનવ્યવહાર વિભાગ AI ટ્રેકની વ્યવસ્થામાં કેટલાક સુધારા કરવાની દિશામાં વિચારણા કરી રહ્યું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
AI આધારિત ડ્રાઇવિંગ ટ્રેકનો મુખ્ય હેતુ લાયસન્સ માટેની ટેસ્ટ પ્રક્રિયાને સંપૂર્ણપણે પારદર્શક બનાવવાનો છે. અગાઉ ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ દરમિયાન કેમેરાથી માત્ર વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવતું હતું અને સમગ્ર પ્રક્રિયામાં માનવીય દેખરેખ રહેતી હતી. હવે AI કેમેરા અને ટેક્નોલોજીની મદદથી વાહનચાલક ટેસ્ટ દરમિયાન કયા નિયમોનું પાલન કરે છે અને કયા નિયમોનો ભંગ કરે છે તેનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમમાં માનવીય હસ્તક્ષેપ ઓછો હોવાથી ટેસ્ટમાં કોઈ વ્યક્તિગત ભેદભાવ રહે નહીં અને તમામ ઉમેદવારો માટે સમાન નિયમો લાગુ પડે તેવો હેતુ રાખવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ અમદાવાદના સુભાષ બ્રિજ RTO સહિત રાજ્યની અનેક કચેરીઓમાં આ વ્યવસ્થા શરૂ થયા બાદ ફેઈલ થનારા ઉમેદવારોની સંખ્યા વધી ગઈ છે. સુભાષ બ્રિજ RTOમાં દરરોજ આશરે 120 ઉમેદવારો ફોર-વ્હીલર માટે ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ આપે છે, જ્યારે લગભગ 160 ઉમેદવારો ટુ-વ્હીલર માટે ટેસ્ટ આપે છે. અગાઉ 120 ફોર-વ્હીલર ઉમેદવારોમાંથી આશરે 55થી 60 ઉમેદવારો નાપાસ થતા હતા. જોકે, છેલ્લા દોઢ મહિનાથી ફેઈલ થનારા ઉમેદવારોની સંખ્યા વધીને લગભગ 96થી 100 સુધી પહોંચી ગઈ છે. એટલે કે કુલ ઉમેદવારોમાંથી લગભગ 80 ટકા સુધી લોકો ટેસ્ટમાં નિષ્ફળ જઈ રહ્યા છે.
ફેઈલ થનારા ઉમેદવારોની સંખ્યા વધતા સ્વાભાવિક રીતે જ ફરી ટેસ્ટ આપનારા લોકોની સંખ્યા પણ વધી છે. તેના કારણે RTOમાં ટેસ્ટ માટે લાંબું વેઈટિંગ જોવા મળી રહ્યું છે. લાયસન્સ મેળવવા માટે ટેસ્ટની તારીખ મળવામાં સમય લાગતો હોવાથી અરજદારોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. ખાસ કરીને રોજિંદા કામ માટે વાહન ચલાવવાની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો માટે આ વિલંબ વધુ મુશ્કેલીજનક બની રહ્યો છે.
સુભાષ બ્રિજ RTOમાં સ્થિતિની સમીક્ષા કરવા માટે વાહનવ્યવહાર મંત્રી પ્રવિણ માળીએ અચાનક મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ ટ્રેકની સમગ્ર પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરી હતી અને અરજદારોને પડી રહેલી મુશ્કેલીઓ અંગે માહિતી મેળવી હતી. રાજ્યની વિવિધ RTOમાંથી AI ટ્રેક અંગે ફરિયાદો સામે આવી રહી હોવાથી વાહનવ્યવહાર વિભાગ દ્વારા હવે સમગ્ર વ્યવસ્થામાં જરૂરી સુધારા કરવા અંગે વિચારણા ચાલી રહી હોવાનું સૂત્રો પાસેથી જાણવા મળે છે. જોકે, નિયમોમાં ચોક્કસ કયા ફેરફાર કરવામાં આવશે તે અંગે હજુ સુધી સરકાર તરફથી સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
હવે સવાલ એ થાય છે કે AI ટ્રેકમાં આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકો નાપાસ કેમ થઈ રહ્યા છે? અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આ માટે માત્ર AI સિસ્ટમને જવાબદાર ગણવી યોગ્ય નથી. ટેસ્ટ પહેલાં ઉમેદવારોને સમગ્ર પ્રક્રિયા સમજાવતો વીડિયો બતાવવામાં આવે છે. RTO કચેરીમાં પણ ટેસ્ટના નિયમો સમજાવતા બોર્ડ અને ચાર્ટ લગાવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર પણ AI ટ્રેક ટેસ્ટ અંગે માહિતી આપતા અનેક વીડિયો ઉપલબ્ધ છે. આમ છતાં ઘણા ઉમેદવારો ટેસ્ટ પહેલાં આપવામાં આવતી માહિતી પર પૂરતું ધ્યાન આપતા નથી.
કેટલાક ઉમેદવારો ટેસ્ટના નિયમો સમજાવતો વીડિયો જોવાને બદલે મોબાઇલ ફોનમાં વ્યસ્ત રહેતા હોવાની પણ વાત સામે આવી છે. પરિણામે જ્યારે તેઓ ટ્રેક પર ટેસ્ટ આપવા જાય છે ત્યારે ચોક્કસ નિયમો અંગે પૂરતી જાણકારી ન હોવાથી ભૂલો થઈ જાય છે. AI સિસ્ટમ દરેક ભૂલને ચોક્કસ રીતે નોંધતી હોવાથી નાની ભૂલ પણ ટેસ્ટના પરિણામ પર અસર કરી શકે છે.
ફોર-વ્હીલરના ટેસ્ટમાં ખાસ કરીને પેરેલલ પાર્કિંગ અને ઢાળ એટલે કે ગ્રેડિયન્ટ દરમિયાન ઉમેદવારો વધુ વખત નાપાસ થઈ રહ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. પાર્કિંગ કરતી વખતે વાહન સાઇડના ડિવાઇડર સાથે અથડાઈ જાય અથવા નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ વાહન પાર્ક ન થાય તો AI સિસ્ટમ તેને ભૂલ તરીકે નોંધે છે. તેવી જ રીતે ટ્રેક પર સિગ્નલ અને અન્ય સૂચનાઓનું યોગ્ય રીતે પાલન ન થાય તો પણ ઉમેદવારને નાપાસ કરવામાં આવે છે.
આથી અધિકારીઓનું માનવું છે કે ટેસ્ટ પહેલાં યોગ્ય તૈયારી કરવામાં આવે તો AI ટ્રેક પર પાસ થવું મુશ્કેલ નથી. ઉમેદવારોએ ટ્રેકની રચના, પાર્કિંગની પદ્ધતિ, ઢાળ પર વાહન નિયંત્રિત કરવાની રીત, સિગ્નલના નિયમો અને ટેસ્ટ દરમિયાન કરવાની તથા ન કરવાની બાબતો અગાઉથી સમજી લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને ટેસ્ટ પહેલાં આપવામાં આવતો વીડિયો ધ્યાનપૂર્વક જોવાથી ઉમેદવારોને પ્રક્રિયા સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
AI ટ્રેક નવી વ્યવસ્થા હોવાથી શરૂઆતમાં ઉમેદવારોને તેની ટેક્નોલોજી અને નિયમો સમજવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હોવાનું પણ માનવામાં આવે છે. ઘણા લોકો પૂરતી પ્રેક્ટિસ કર્યા વગર જ ટેસ્ટ આપવા પહોંચી જાય છે. જેના કારણે શરૂઆતના તબક્કામાં નાપાસ થનારા લોકોની સંખ્યા વધુ જોવા મળી છે. જોકે, સમય જતાં સ્થિતિમાં સુધારો થતો હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે.
સુરત અને મોડાસા RTO તેનું ઉદાહરણ છે. આ બંને સ્થળે AI ટ્રેકને અમલમાં થોડો સમય થઈ ગયો હોવાથી ઉમેદવારો હવે ટેસ્ટની પદ્ધતિથી વધુ પરિચિત થઈ રહ્યા છે. પરિણામે નાપાસ થનારા ઉમેદવારોની સંખ્યા ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે. એકવાર ટેસ્ટ આપ્યા બાદ ઉમેદવારોને પોતાની ભૂલોની જાણ થઈ જાય છે અને બીજી વખત તેઓ વધુ તૈયારી સાથે આવે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ ફેઈલ થયેલા ઉમેદવારોમાંથી આશરે 30 ટકા લોકો બીજી વખત ટેસ્ટ આપતાં પાસ થઈ જાય છે.
AI ટ્રેકના સમર્થનમાં સૌથી મોટો મુદ્દો એ છે કે તેમાં માનવીય દખલગીરી ઓછી થાય છે. ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ દરમિયાન કોઈ અધિકારીની પસંદગી કે વ્યક્તિગત નિર્ણયને બદલે કેમેરા અને AI સિસ્ટમ દ્વારા કામગીરીનું મૂલ્યાંકન થાય છે. આથી લાયસન્સ ટેસ્ટમાં પારદર્શિતા વધવાની સાથે વચેટિયાઓની ભૂમિકા પણ ઘટાડી શકાય છે. પરંતુ બીજી તરફ જો મોટા પ્રમાણમાં ઉમેદવારો નાપાસ થતા હોય અને ટેસ્ટ માટે મહિનાઓ સુધી રાહ જોવી પડતી હોય તો સિસ્ટમની વ્યવહારિકતા અંગે પણ વિચાર કરવો જરૂરી બને છે.
હાલમાં વાહનવ્યવહાર વિભાગ સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ટેસ્ટની પારદર્શિતા અને કડક નિયમો જાળવી રાખીને અરજદારો માટે પ્રક્રિયા સરળ કેવી રીતે બનાવવી. જો નિયમોમાં કોઈ અયોગ્ય ટેકનિકલ મુશ્કેલી હોય તો તેમાં સુધારો જરૂરી બની શકે છે. બીજી તરફ ઉમેદવારોને પણ ટેસ્ટની પદ્ધતિ સમજાવવા અને પ્રેક્ટિસ માટે વધુ માર્ગદર્શન આપવાની જરૂરિયાત છે.
આખરે AI ટ્રેકનો હેતુ લોકોને લાયસન્સથી દૂર રાખવાનો નહીં, પરંતુ યોગ્ય રીતે વાહન ચલાવનાર લોકોને જ લાયસન્સ મળે અને સમગ્ર પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ રહે તે છે. તેથી હવે વાહનવ્યવહાર વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવનારા નિર્ણય પર સૌની નજર છે. જો જરૂરી સુધારા કરવામાં આવે અને ઉમેદવારોને પૂરતી તાલીમ તથા માહિતી આપવામાં આવે તો એક તરફ ટેસ્ટની પારદર્શિતા જળવાઈ શકે અને બીજી તરફ 80 ટકા ફેઈલ થવાની સમસ્યા પણ ઓછી થઈ શકે છે.
