સુરતમાં ફૂડ પોઈઝનિંગની આશંકા વચ્ચે એક ચાર વર્ષીય બાળકીના મોતની ગંભીર ઘટના બાદ સુરત મહાનગરપાલિકાનો આરોગ્ય વિભાગ હરકતમાં આવ્યો છે. શહેરમાં હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને અન્ય ખાણી-પીણીના એકમોમાં ચેકિંગ શરૂ કરીને સ્વચ્છતા અને ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું પાલન ન કરનાર એકમો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. પાલિકા દ્વારા અલગ-અલગ ઝોનમાં તપાસ દરમિયાન અનેક એકમોને સીલ કરવામાં આવ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ બીજી તરફ, આ કાર્યવાહી કેટલી અસરકારક છે તેને લઈને હવે સવાલો ઊભા થયા છે.
અર્ચના ખાડી બ્રિજ પાસે આવેલી ‘ધ દિલ્હી રેસ્ટોરન્ટ એન્ડ ચાઈનીઝ’ સામે ગઈકાલે રાત્રે આરોગ્ય વિભાગની ટીમે કાર્યવાહી કરી હતી. રેસ્ટોરન્ટમાં સ્વચ્છતાના જરૂરી ધોરણોનું પાલન થતું ન હોવાનું જણાયા બાદ તેને બંધ કરાવવામાં આવી હતી. જોકે, સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે બીજા જ દિવસે સવારથી આ જ રેસ્ટોરન્ટ ફરી ખુલ્લી જોવા મળી હતી. ગઈકાલે રાત્રે જે જગ્યાએ પાલિકાની ટીમે કાર્યવાહી કરી હતી ત્યાં સવારે ફરી ધંધો શરૂ થઈ જતાં પાલિકાની સીલિંગ કાર્યવાહી સામે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
સવાલ એ છે કે જો કોઈ રેસ્ટોરન્ટમાં સ્વચ્છતાના નિયમોનું પાલન ન થતું હોય અને તેના કારણે આરોગ્ય માટે જોખમ ઊભું થતું હોય તો માત્ર થોડા કલાકો માટે તેને બંધ કરાવવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ કેવી રીતે આવશે? જો કાર્યવાહી બાદ એકમ બીજા દિવસે જ ફરી શરૂ થઈ જાય તો શું આવી કાર્યવાહીનો કોઈ વાસ્તવિક ડર રહેશે? સ્થાનિકોમાં પણ હવે આ મુદ્દે ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે પાલિકાની કાર્યવાહી માત્ર કાગળ પરની કાર્યવાહી બની રહી છે કે પછી ખરેખર નિયમોનો કડક અમલ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
આ સમગ્ર મામલાની શરૂઆત પુણા વિસ્તારમાં બનેલી ગંભીર ઘટનાથી થઈ હતી. એક પરિવાર દ્વારા પાર્સલમાં મંગાવવામાં આવેલા શાકભાજી અથવા ખાદ્ય પદાર્થનું સેવન કર્યા બાદ પરિવારના સભ્યોની તબિયત ખરાબ થઈ હતી. આ ઘટનામાં ચાર વર્ષીય બાળકીનું સારવાર દરમિયાન મોત થયું હતું. એક જ પરિવારના અન્ય સભ્યોની તબિયત પણ લથડતાં ફૂડ પોઈઝનિંગની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઈને પાલિકાના આરોગ્ય વિભાગે તપાસ શરૂ કરી હતી.
માતાવાડી વિસ્તારમાં આવેલી શીતલ હોટલમાંથી ખાદ્ય પદાર્થોના નમૂના પણ લેવામાં આવ્યા હતા. હોટલ સામે સીલિંગ સહિતની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. આ ઘટના બાદ પાલિકાએ શહેરભરના હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટની કામગીરી ચકાસવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આરોગ્ય વિભાગની ટીમોને અલગ-અલગ ઝોનમાં મોકલીને ખાણી-પીણીના એકમોમાં તપાસ કરવામાં આવી હતી. તપાસ દરમિયાન માત્ર ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા જ નહીં, પરંતુ રસોડાની સફાઈ, ખોરાક કેવી રીતે રાખવામાં આવે છે, કાચા અને તૈયાર ખાદ્ય પદાર્થોનું સ્ટોરેજ, કચરાનો નિકાલ અને અન્ય આરોગ્ય સંબંધિત નિયમોનું પણ નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યાં નિયમોનું પાલન ન થતું હોવાનું જણાયું ત્યાં કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
પાલિકાની માહિતી મુજબ, આ સઘન ચેકિંગ દરમિયાન શહેરમાં કુલ 17 હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને અન્ય ખાણી-પીણીના એકમોને સીલ કરવામાં આવ્યા હતા. ફૂડ પોઈઝનિંગની ઘટનાના પગલે પાલિકાએ કડક કાર્યવાહી શરૂ કરી હોવાનો સંદેશ પણ આપ્યો હતો. પરંતુ અર્ચના ખાડી બ્રિજ પાસેની રેસ્ટોરન્ટ બીજા જ દિવસે ફરી શરૂ થઈ જતાં આ સમગ્ર કામગીરીની અસરકારકતા પર પ્રશ્ન ઊભો થયો છે.
સ્થાનિકોના મતે, કોઈપણ હોટલ કે રેસ્ટોરન્ટમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનો ભંગ થવો સામાન્ય બાબત નથી. લોકો પોતાના પરિવાર સાથે બહાર ભોજન કરવા જાય ત્યારે તેમને પીરસવામાં આવતું ભોજન સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત હોવાની અપેક્ષા હોય છે. ખાસ કરીને નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને અન્ય લોકો માટે બેદરકારી ગંભીર પરિણામ લાવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં એકમ સામે કાર્યવાહી થયા બાદ નિયમોનું પાલન થાય ત્યાં સુધી તેને ફરી ખોલવાની મંજૂરી ન આપવી જોઈએ તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.
એક તરફ પાલિકા અધિકારીઓ શહેરમાં સ્વચ્છતા અને ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને કડકાઈ બતાવવાનો દાવો કરે છે, તો બીજી તરફ કાર્યવાહી કરાયેલા એકમના બીજા જ દિવસે ફરી શરૂ થવાના બનાવથી બંને વચ્ચે વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે. જો ખરેખર નિયમોનું ઉલ્લંઘન થયું હોય તો પાલિકાએ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી બને છે કે રેસ્ટોરન્ટ ફરી કયા આધાર પર શરૂ થઈ? શું માત્ર થોડા કલાકો માટે બંધ કરાવવું પૂરતું હતું? શું રેસ્ટોરન્ટના સંચાલકે જરૂરી સુધારા કરી લીધા હતા? જો હા, તો તેની ચકાસણી કોણે કરી? અને જો ચકાસણી વિના જ એકમ શરૂ થઈ ગયું હોય તો જવાબદારી કોની?
આ સવાલોના જવાબો મળવા જરૂરી છે, કારણ કે આવી કાર્યવાહીનો સીધો સંબંધ જાહેર આરોગ્ય સાથે છે. ખાસ કરીને તાજેતરમાં જ એક માસૂમ બાળકીના મોતની ઘટના સામે આવી છે ત્યારે તંત્રએ વધુ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. માત્ર દરોડા પાડવા, નમૂના લેવા અને સીલ મારવાથી કામગીરી પૂર્ણ થતી નથી. કાર્યવાહી બાદ પણ સંબંધિત એકમ નિયમોનું પાલન કરે છે કે નહીં તેની સતત તપાસ જરૂરી છે.
સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે શહેરમાં એવા સ્થળોની ઓળખ થવી જોઈએ જ્યાં વારંવાર સ્વચ્છતાના નિયમોનો ભંગ થાય છે. આવા એકમો સામે માત્ર એક વખત કાર્યવાહી કરવાને બદલે તેમની કામગીરી પર સતત નજર રાખવી જોઈએ. જરૂર પડે તો ફરી તપાસ કરીને નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. જો કોઈ એકમને સીલ કરવામાં આવે તો સીલ તોડીને અથવા મંજૂરી વિના ફરી શરૂ કરનાર સામે પણ કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
સુરત જેવા ઝડપથી વિકસતા શહેરમાં હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને ફૂડ બિઝનેસની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. શહેરના લોકો પણ મોટી સંખ્યામાં બહારનું ખાવાનું પસંદ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા અને સ્વચ્છતા જાળવવાની જવાબદારી માત્ર વેપારીઓની જ નહીં, પરંતુ તેની દેખરેખ રાખતી તંત્રની પણ છે. વેપારીઓએ નફા કરતાં ગ્રાહકોના આરોગ્યને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે અને પાલિકાએ પણ નિયમોનો ભંગ થાય ત્યારે નિષ્પક્ષ તથા સતત કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ફૂડ સેફ્ટી સંબંધિત નિયમો માત્ર કાગળ પર ન રહેવા જોઈએ. જો એકમમાં ગંદકી હોય, ખોરાક યોગ્ય રીતે સંગ્રહિત ન કરવામાં આવતો હોય અથવા રસોડામાં સ્વચ્છતાના ધોરણો જાળવવામાં ન આવતા હોય તો ત્યાં ભોજન કરનારા લોકોના આરોગ્ય પર સીધી અસર થઈ શકે છે. એક નાની બેદરકારી પણ ક્યારેક મોટી દુર્ઘટનામાં ફેરવાઈ શકે છે.
આથી ‘ધ દિલ્હી રેસ્ટોરન્ટ એન્ડ ચાઈનીઝ’નો બનાવ માત્ર એક રેસ્ટોરન્ટ ફરી શરૂ થઈ જવાનો મુદ્દો નથી. આ ઘટનાએ પાલિકાની કાર્યવાહી અને તેની અમલવારી વચ્ચેના અંતર અંગે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે. એક તરફ ફૂડ પોઈઝનિંગની ઘટનાને પગલે શહેરભરમાં સઘન તપાસના દાવા કરવામાં આવી રહ્યા છે અને બીજી તરફ કાર્યવાહી થયેલું એકમ બીજા જ દિવસે ફરી ચાલુ જોવા મળે છે તો સ્વાભાવિક રીતે લોકોના મનમાં શંકા ઊભી થાય છે.
હવે પાલિકા તંત્રએ સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે આ રેસ્ટોરન્ટ કયા કારણોસર ફરી શરૂ થયું અને સીલિંગ કાર્યવાહી બાદ શું પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. જો નિયમ મુજબ મંજૂરી આપવામાં આવી હોય તો તેની માહિતી જાહેર કરવી જોઈએ અને જો કોઈ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરીને રેસ્ટોરન્ટ શરૂ થયું હોય તો જવાબદારો સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ. કારણ કે એક માસૂમ બાળકીના મોત બાદ શરૂ થયેલી કાર્યવાહીનો હેતુ માત્ર થોડા દિવસ સુધી ચેકિંગ કરવાનો નહીં, પરંતુ શહેરમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અંગે લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હોવો જોઈએ. નહિતર ‘રાત્રે સીલ અને સવારે ફરી ધંધો’ જેવી ઘટનાઓથી પાલિકાની કાર્યવાહીનો ભય જ સમાપ્ત થઈ શકે છે અને અંતે તેની અસર સામાન્ય લોકોના આરોગ્ય પર પડી શકે છે.
