પોર્ટુગલમાં જાહેર સ્થળોએ ચહેરો ઢાંકવા પર પ્રતિબંધ મૂકતો નવો કાયદો મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે. પોર્ટુગીઝ રાષ્ટ્રપતિ એન્ટોનિયો જોસ સેગુરોએ આ કાયદાને મંજૂરી આપી છે. સ્થાનિક મીડિયામાં આ કાયદાને ‘બુરખા કાયદો’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, કાયદો માત્ર બુરખા પૂરતો મર્યાદિત નથી. જાહેર સ્થળે એવી રીતે ચહેરો ઢાંકવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે વ્યક્તિની ઓળખ કરવામાં મુશ્કેલી પડે. આ કાયદો પોર્ટુગલની સંસદમાં જુલાઈમાં પસાર થયો હતો. તેને સરકારમાં સામેલ જમણેરી પક્ષો ઉપરાંત અતિ-જમણેરી પક્ષોના સાંસદોનું પણ સમર્થન મળ્યું હતું. બીજી તરફ ડાબેરી પક્ષોએ કાયદાનો વિરોધ કર્યો હતો. હવે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ કાયદો અમલમાં આવ્યો છે.
કાયદા પાછળનો મુખ્ય તર્ક એ આપવામાં આવ્યો છે કે વ્યક્તિનો ચહેરો તેની ઓળખનો મહત્વનો ભાગ છે અને સામાજિક વ્યવહારમાં પણ ચહેરો દેખાવાથી એકબીજા સાથે વાતચીત સરળ બને છે. રાષ્ટ્રપતિ સેગુરોએ કાયદાને મંજૂરી આપતી વખતે આ મુદ્દાને મહત્વ આપ્યું હતું. જોકે, તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે આ મામલો સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. પોર્ટુગલમાં મંજૂર કરાયેલા આ કાયદા મુજબ જાહેર સ્થળોએ એવા કપડાં પહેરવા પર રોક રહેશે, જેનાથી વ્યક્તિનો આખો ચહેરો ઢંકાઈ જાય અથવા તેની ઓળખ કરવામાં મુશ્કેલી પડે. આ જોગવાઈ ખાસ કરીને નકાબ અથવા સંપૂર્ણ ચહેરો ઢાંકતા અન્ય વસ્ત્રો પર લાગુ પડી શકે છે. મુસ્લિમ મહિલાઓમાં કેટલીક મહિલાઓ ધાર્મિક કારણોસર બુરખા અથવા નકાબ પહેરે છે. આ જ કારણથી સ્થાનિક મીડિયામાં કાયદાને ‘બુરખા કાયદો’ નામ આપવામાં આવ્યું છે.
આ કાયદામાં માત્ર પોતે ચહેરો ઢાંકવાની બાબત જ નહીં, પરંતુ કોઈ વ્યક્તિને તેના લિંગ, ધર્મ, ઉંમર અથવા વંશીય મૂળના આધારે ચહેરો ઢાંકવા માટે દબાણ કરવું પણ ગુનો ગણાવવામાં આવ્યો છે. એટલે કે કોઈ વ્યક્તિને ચોક્કસ પ્રકારના વસ્ત્રો પહેરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે તો તેની સામે પણ કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર વ્યક્તિને ભારે દંડ થઈ શકે છે. કાયદા મુજબ જાહેર સ્થળે પ્રતિબંધિત રીતે ચહેરો ઢાંકવા બદલ 150થી 3,000 યુરો સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. ભારતીય ચલણમાં આ રકમ અંદાજે ₹17 હજારથી લઈને ₹3.35 લાખ સુધી થાય છે. દંડની રકમ કેસની ગંભીરતા અને કાયદાની જોગવાઈ મુજબ નક્કી થઈ શકે છે.
જોકે, કાયદો દરેક સ્થિતિમાં ચહેરો ઢાંકવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકતો નથી. કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં લોકોને છૂટ આપવામાં આવી છે. આરોગ્ય સંબંધિત કારણોસર ચહેરો ઢાંકવાની જરૂર હોય તો તેને મંજૂરી આપવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિને તબીબી કારણોસર માસ્ક અથવા ચહેરો ઢાંકવાની જરૂર હોય તો તે આ પ્રતિબંધ હેઠળ નહીં આવે. આ ઉપરાંત કામકાજ સાથે જોડાયેલી જરૂરિયાતો માટે પણ છૂટ આપવામાં આવી છે. કેટલીક નોકરીઓમાં સુરક્ષા, સ્વચ્છતા અથવા અન્ય વ્યવસાયિક કારણોસર ચહેરો ઢાંકવો જરૂરી હોય તો નિયમ લાગુ નહીં પડે. કલા સંબંધિત કાર્યક્રમો અને હવામાનની પરિસ્થિતિઓમાં પણ ચહેરો ઢાંકવાની મંજૂરી આપવામાં આવી શકે છે.
ધાર્મિક સ્થળોને પણ કાયદામાંથી છૂટ આપવામાં આવી છે. એટલે કે ધાર્મિક સ્થળની અંદર વ્યક્તિ પોતાની ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ચહેરો ઢાંકી શકે છે. આ ઉપરાંત રાજદ્વારી મિશન અને વિમાનોને પણ નિયમમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ છૂટને કારણે કાયદો દરેક જાહેર અને ખાનગી પરિસ્થિતિમાં એકસરખી રીતે લાગુ નહીં પડે. પોર્ટુગલમાં આ કાયદાને લઈને રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે. સમર્થકોનું કહેવું છે કે જાહેર સ્થળોએ વ્યક્તિની ઓળખ સ્પષ્ટ હોવી જરૂરી છે. તેમના મતે, ચહેરો ઢાંકવાથી ઓળખ, સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થાને લગતી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી કેટલાક યુરોપિયન દેશોની જેમ પોર્ટુગલે પણ ચહેરો ઢાંકવા અંગે સ્પષ્ટ નિયમ બનાવવો જરૂરી હતો.
બીજી તરફ, મહિલા અધિકાર સંગઠનો અને કાયદાના વિરોધીઓ આ પ્રકારના નિયમોને લઈને અલગ મત ધરાવે છે. તેમનું કહેવું છે કે મહિલાઓએ શું પહેરવું જોઈએ અથવા શું ન પહેરવું જોઈએ તે નક્કી કરવાનો અધિકાર વ્યક્તિને હોવો જોઈએ. તેમના મતે, આવા કાયદા મહિલાઓની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને પોતાના વસ્ત્રો પસંદ કરવાની આઝાદી પર અસર કરી શકે છે. પોર્ટુગલનો આ નિર્ણય યુરોપમાં ચહેરો ઢાંકવા અંગેના કાયદાઓને લઈને ચાલી રહેલી લાંબી ચર્ચાનો એક ભાગ છે. અગાઉ ફ્રાન્સ સહિત કેટલાક યુરોપિયન દેશોમાં પણ જાહેર સ્થળોએ ચહેરો ઢાંકવા અંગે કાયદાકીય નિયંત્રણો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. આ દેશોમાં સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા, ઓળખ અને સામાજિક વ્યવહાર જેવા મુદ્દાઓને કાયદાના સમર્થનમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
જોકે, બુરખા અથવા નકાબ પહેરતી મહિલાઓ માટે આ કાયદાની સીધી અસર મહત્વની બની શકે છે. હવે તેમને પોર્ટુગલમાં જાહેર સ્થળે જતા સમયે નવા નિયમોનું ધ્યાન રાખવું પડશે. જો કોઈ ધાર્મિક, આરોગ્ય અથવા અન્ય માન્ય કારણસર ચહેરો ઢાંકવો હોય તો તે કાયદા હેઠળ આવતી છૂટમાં આવે છે કે નહીં તે પણ જોવું જરૂરી રહેશે. રાષ્ટ્રપતિએ પણ કાયદાને મંજૂરી આપતી વખતે આ મુદ્દાની સંવેદનશીલતાનો સ્વીકાર કર્યો છે. કારણ કે એક તરફ જાહેર સ્થળોએ વ્યક્તિની ઓળખ અને સુરક્ષાનો મુદ્દો છે, તો બીજી તરફ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, વ્યક્તિગત પસંદગી અને મહિલાઓના અધિકારો જેવા મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે. તેથી પોર્ટુગલમાં આ કાયદો માત્ર એક કાનૂની નિર્ણય નહીં, પરંતુ સામાજિક અને રાજકીય ચર્ચાનો વિષય પણ બન્યો છે.
હવે કાયદો અમલમાં આવ્યા બાદ તેની અસર કેવી રીતે થાય છે અને તેની અમલવારી કઈ રીતે કરવામાં આવે છે તેના પર પણ નજર રહેશે. ખાસ કરીને જાહેર સ્થળોએ ચહેરો ઢાંકવા અંગે પોલીસ અને અન્ય સત્તાધિકારીઓ કઈ રીતે કાર્યવાહી કરે છે, તેમજ ધાર્મિક અને અન્ય છૂટનો ઉપયોગ કઈ રીતે થાય છે તે મહત્વનું રહેશે. હાલમાં પોર્ટુગલમાં ચહેરો ઢાંકવા અંગેના નવા નિયમથી યુરોપમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, ધાર્મિક અધિકારો અને જાહેર સુરક્ષા વચ્ચેના સંતુલન અંગેની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે.
