બંધ રૂમમાં જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલાય અને ઘટના સમયે ત્યાં કોઈ સામાન્ય નાગરિક હાજર ન હોય કે તે શબ્દો સાંભળી ન શકે, તો માત્ર આ આધાર પર SC/ST એક્ટની સંબંધિત કલમો લાગુ નહીં પડે. સુપ્રીમ કોર્ટે જાતિસૂચક અપમાન અને અત્યાચાર સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓને લઈને એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં ‘Public View’ એટલે કે જાહેર નજર સમક્ષ ઘટનાની વ્યાખ્યા વધુ સ્પષ્ટ કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટની જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ ઘટના સ્કૂલ, ઓફિસ કે અન્ય જાહેર સ્થળે બની હોય એટલા માત્રથી તેને ‘Public View’માં બની હોવાનું માની શકાય નહીં. કાયદાની આ જોગવાઈ લાગુ કરવા માટે ઘટના એવી જગ્યાએ બની હોવી જોઈએ, જ્યાં સામાન્ય લોકો તેને જોઈ અથવા સાંભળી શકે. જો ઘટના બંધ રૂમમાં બની હોય અને ત્યાં કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ હાજર ન હોય, તો SC/ST એક્ટની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s) હેઠળ ગુનો બનવા માટે જરૂરી શરતો પૂર્ણ થતી નથી.
આ સમગ્ર મામલો ઉત્તર પ્રદેશની એક સ્કૂલ સાથે જોડાયેલો હતો. બે વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે ઝઘડો થયા બાદ તેમના પિતા સ્કૂલ મેનેજર સમક્ષ રજૂઆત કરવા ગયા હતા. આરોપ હતો કે આ દરમિયાન તેમની સાથે મારપીટ કરવામાં આવી હતી અને સ્કૂલ મેનેજરે તેમને જાતિસૂચક અપશબ્દો કહ્યા હતા. આ ફરિયાદના આધારે સ્કૂલ મેનેજર સામે SC/ST એક્ટ તેમજ અન્ય ફોજદારી કલમો હેઠળ FIR નોંધવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કેસની કાર્યવાહી આગળ વધી અને સ્પેશિયલ કોર્ટે ચાર્જશીટની નોંધ પણ લીધી હતી. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના નિર્ણય સામે મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલવાની કથિત ઘટના કાયદામાં જણાવેલી ‘Public View’ની શરતને પૂર્ણ કરે છે કે નહીં.
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે SC/ST એક્ટની કલમ 3(1)(r) અને 3(1)(s) પર ખાસ ધ્યાન આપ્યું હતું. એક કલમમાં કોઈ વ્યક્તિને જાણીજોઈને અપમાનિત અથવા ડરાવવાનો ઈરાદો હોવાની વાત છે, જ્યારે બીજી કલમ જાતિના નામે અપશબ્દો બોલવા સંબંધિત છે. આ બંને જોગવાઈઓમાં ઘટના ‘any place within public view’ એટલે કે જાહેર નજર સમક્ષ બનવી જરૂરી હોવાનું કોર્ટ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું. કોર્ટે કહ્યું કે ‘Public View’ અને ‘Public Place’ બંને શબ્દોનો અર્થ એકસરખો નથી. કોઈ જગ્યા જાહેર હોઈ શકે છે, પરંતુ ઘટના એવી જગ્યાએ બની હોય જ્યાં સામાન્ય લોકો તેને જોઈ કે સાંભળી ન શકે, તો તેને આપોઆપ ‘Public View’માં થયેલી ઘટના કહી શકાય નહીં.
બીજી તરફ, કોઈ ઘટના ખાનગી જગ્યાએ બને પરંતુ ત્યાં સામાન્ય લોકો હાજર હોય અને તેઓ અપમાનજનક શબ્દો સાંભળી અથવા ઘટના જોઈ શકે, તો તે કાયદાની દૃષ્ટિએ ‘Public View’માં આવી શકે છે. એટલે કે કોર્ટ માટે માત્ર સ્થળનું સ્વરૂપ મહત્વનું નથી, પરંતુ ઘટના સમયે કોણ હાજર હતું અને ઘટનાને અન્ય સામાન્ય લોકો જોઈ કે સાંભળી શકતા હતા કે નહીં, તે પણ મહત્વનું છે. સ્કૂલ સાથે જોડાયેલા આ કેસમાં કેટલાક શિક્ષકોએ ઝઘડો અને મારપીટ જોઈ હોવાના નિવેદન આપ્યા હતા. જોકે, કોઈ સાક્ષીએ એવું જણાવ્યું નહોતું કે તેણે જાતિસૂચક અપશબ્દો સાંભળ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે માત્ર શિક્ષકો સ્કૂલમાં હાજર હતા એટલા માત્રથી એવું સાબિત થઈ જતું નથી કે કથિત અપશબ્દો ‘Public View’માં બોલવામાં આવ્યા હતા.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ઘટના બંધ રૂમમાં બની હોય અને ત્યાં કોઈ સામાન્ય નાગરિક હાજર ન હોય, તો સ્થળ સ્કૂલ કે ઓફિસ હોવા છતાં તેને જાહેર નજર સમક્ષ થયેલી ઘટના ગણાવી શકાય નહીં. આ કેસમાં કથિત જાતિસૂચક અપશબ્દો અન્ય કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિએ સાંભળ્યા હોવાનો પુરાવો સામે આવ્યો નહોતો. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અગાઉના કેટલાક ચુકાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અગાઉ પણ કોર્ટ સ્પષ્ટ કરી ચૂકી છે કે બંધ જગ્યામાં કોઈ વ્યક્તિનું અપમાન કરવામાં આવે અને ત્યાં સામાન્ય લોકો હાજર ન હોય, તો SC/ST એક્ટની ‘Public View’ સંબંધિત જરૂરી શરત પૂર્ણ થતી નથી. આ જ કાનૂની સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલામાં SC/ST એક્ટ હેઠળની કાર્યવાહી રદ કરી હતી અને હાઇકોર્ટનો આદેશ પણ રદ કર્યો હતો.
જોકે, આ ચુકાદાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે બંધ રૂમમાં જાતિસૂચક અપશબ્દો બોલવા કાયદેસર બની જાય છે અથવા આવા કૃત્ય કરનાર વ્યક્તિને દરેક પ્રકારની કાનૂની કાર્યવાહીમાંથી છૂટ મળી જાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર SC/ST એક્ટની ચોક્કસ કલમો લાગુ કરવા માટે જરૂરી ‘Public View’ની શરત વિશે સ્પષ્ટતા કરી છે. જો કોઈ ઘટનામાં મારપીટ, ધમકી, ઇજા પહોંચાડવી અથવા અન્ય કોઈ ફોજદારી ગુનાના તત્ત્વો સામેલ હોય, તો સંબંધિત વ્યક્તિ સામે સામાન્ય ફોજદારી કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. એટલે કે SC/ST એક્ટની ચોક્કસ કલમો લાગુ ન પડે તો પણ અન્ય ગુનાઓ માટેની કાનૂની કાર્યવાહી બંધ થઈ જતી નથી.
આ ચુકાદો ખાસ કરીને એટલા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે કે તેમાં ‘Public View’ની કાનૂની વ્યાખ્યા વધુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. હવે માત્ર એટલું કહેવું પૂરતું નહીં રહે કે ઘટના સ્કૂલ, ઓફિસ અથવા અન્ય જાહેર સ્થળે બની હતી. તપાસ અને કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન એ પણ જોવામાં આવશે કે કથિત જાતિસૂચક અપમાન સમયે ત્યાં સામાન્ય લોકો હાજર હતા કે નહીં અને તેમણે ઘટના જોઈ અથવા અપશબ્દો સાંભળ્યા હતા કે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થયું છે કે SC/ST એક્ટની ગંભીર જોગવાઈઓ લાગુ કરવા માટે કાયદામાં નક્કી કરાયેલી તમામ શરતોનું પાલન જરૂરી છે. દરેક આરોપની તપાસ ઉપલબ્ધ પુરાવા અને ઘટનાની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિના આધારે કરવામાં આવશે. માત્ર આરોપ લાગવાથી જ કાયદાની દરેક જોગવાઈ આપોઆપ લાગુ નહીં થાય.
આ ચુકાદો એક તરફ જાતિસૂચક અપમાન સામે કાયદાકીય સુરક્ષાની ગંભીરતાને જાળવી રાખે છે, તો બીજી તરફ કાયદામાં રહેલી ‘Public View’ જેવી શરતનો ચોક્કસ અર્થ પણ સ્પષ્ટ કરે છે. કોર્ટના નિર્ણય મુજબ હવે આવા કેસોમાં ઘટના ક્યાં બની હતી તેની સાથે એ પણ મહત્વનું રહેશે કે ઘટના કોની હાજરીમાં બની હતી અને કથિત અપમાન અન્ય સામાન્ય વ્યક્તિની નજર કે સાંભળવામાં આવ્યું હતું કે નહીં.
