ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવની અસર હવે હવાઈ મુસાફરી પર પણ સતત જોવા મળી રહી છે. પાકિસ્તાને ભારતીય વિમાનો માટે પોતાના એરસ્પેસ પરનો પ્રતિબંધ ફરી એકવાર લંબાવ્યો છે. નવા નિર્ણય મુજબ ભારતીય વિમાનો હવે 24 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી શકશે નહીં. આ પ્રતિબંધ ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનોની સાથે વાણિજ્યિક ફ્લાઇટ્સ પર પણ લાગુ રહેશે. પાકિસ્તાન એરપોર્ટ ઓથોરિટી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા NOTAM મુજબ ભારતીય વિમાનો માટેનો પ્રતિબંધ હવે વધુ એક મહિના માટે લંબાવવામાં આવ્યો છે. અગાઉ આ પ્રતિબંધ 23 ઓગસ્ટ 2026 સુધી લાગુ રહેવાનો હતો. હવે તેની સમયમર્યાદા વધારીને 24 સપ્ટેમ્બર 2026ની સવારે 4:59 વાગ્યા સુધી કરવામાં આવી છે.
નવા આદેશ હેઠળ ભારતમાં નોંધાયેલા તમામ વિમાનો પાકિસ્તાની એરસ્પેસનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં. આ ઉપરાંત ભારતીય એરલાઇન્સ દ્વારા સંચાલિત અથવા ભાડે લેવામાં આવેલા વિમાનો પર પણ પ્રતિબંધ રહેશે. ભારતીય નાગરિકોની માલિકીના અથવા તેમના દ્વારા સંચાલિત વિમાનો પણ આ પ્રતિબંધ હેઠળ આવશે. ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનોને પણ પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. આ પ્રતિબંધ પાકિસ્તાનના કરાચી અને લાહોર ફ્લાઇટ ઇન્ફોર્મેશન રિજન એટલે કે FIRમાં લાગુ રહેશે. એટલે કે આ વિસ્તારોમાંથી પસાર થતી ભારતીય ફ્લાઇટ્સને વૈકલ્પિક હવાઈ માર્ગનો ઉપયોગ કરવો પડશે. પાકિસ્તાનના એરસ્પેસ પર પ્રતિબંધનો સૌથી મોટો પ્રભાવ ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ પર પડે છે. ભારતથી પશ્ચિમ એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા તરફ જતી કેટલીક ફ્લાઇટ્સ સામાન્ય રીતે પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરી શકે છે. હવે આ માર્ગ બંધ હોવાથી એરલાઇન્સે પાકિસ્તાનને ટાળીને લાંબો રૂટ પસંદ કરવો પડે છે.
લાંબા રૂટના કારણે ફ્લાઇટના કુલ સમયમાં વધારો થઈ શકે છે. વિમાનને વધુ અંતર કાપવું પડતું હોવાથી ઇંધણનો વપરાશ પણ વધી જાય છે. તેના કારણે એરલાઇન્સના ઓપરેશનલ ખર્ચમાં વધારો થાય છે. લાંબા ગાળે આ વધારાનો ખર્ચ એરલાઇન્સના ભાડા અને અન્ય કામગીરી પર પણ અસર કરી શકે છે. પાકિસ્તાનના એરસ્પેસનો ઉપયોગ ન કરી શકવાને કારણે ફ્લાઇટ્સને કયા વૈકલ્પિક રૂટ પરથી પસાર કરવી તે પણ એરલાઇન્સ માટે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ માટે રૂટમાં થોડો ફેરફાર પણ સમય અને ઇંધણના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના હવાઈ ક્ષેત્રના પ્રતિબંધની શરૂઆત એપ્રિલ 2025માં બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યા બાદ થઈ હતી. ત્યારથી પાકિસ્તાને સમયાંતરે આ પ્રતિબંધને લંબાવ્યો છે. હવે ફરી એકવાર પ્રતિબંધની સમયમર્યાદા વધારવામાં આવી છે. નવા નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બંને દેશો વચ્ચેના હવાઈ સંબંધોમાં હજુ સામાન્ય સ્થિતિ પરત આવી નથી. આ મામલામાં ભારતે પણ પાકિસ્તાન સામે સમાન પ્રકારના પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. ભારતે પાકિસ્તાનમાં નોંધાયેલા વિમાનો, પાકિસ્તાની એરલાઇન્સ અને પાકિસ્તાની લશ્કરી વિમાનો માટે પોતાના હવાઈ ક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. એટલે બંને દેશોના વિમાનોને એકબીજાના એરસ્પેસનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી નથી.
બંને દેશો વચ્ચેના આ પરસ્પર પ્રતિબંધને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ માર્ગો પર પણ તેની અસર જોવા મળી રહી છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં જે રૂટ ઓછા સમયમાં અને ઓછા ઇંધણમાં પૂરો થઈ શકે છે, તે રૂટના બદલે વિમાનોને લાંબા માર્ગ પરથી પસાર થવું પડે છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો આ તણાવ માત્ર બંને દેશોની સીધી ફ્લાઇટ્સ પૂરતો મર્યાદિત નથી. પાકિસ્તાનના હવાઈ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થતી અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ પણ પરિસ્થિતિ અનુસાર પોતાના રૂટમાં ફેરફાર કરી શકે છે. જોકે, ભારતીય એરલાઇન્સ માટે આ પ્રતિબંધ ખાસ મહત્વનો છે કારણ કે પશ્ચિમ તરફ જતા લાંબા અંતરના કેટલાક માર્ગો પર વધારાનું અંતર કાપવું પડે છે.
હાલના નવા આદેશ મુજબ 24 સપ્ટેમ્બર 2026ની સવારે 4:59 વાગ્યા સુધી ભારતીય વિમાનો પાકિસ્તાની એરસ્પેસમાં પ્રવેશી શકશે નહીં. જો તે પહેલાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો નહીં થાય, તો આગળ પણ આ પ્રતિબંધ લંબાવવામાં આવે તેવી શક્યતા રહેશે. આ પ્રતિબંધથી બંને દેશોની એરલાઇન્સને વધારાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે, જ્યારે મુસાફરો માટે લાંબો પ્રવાસ સમય અને કેટલાક રૂટમાં વધેલા ઓપરેશનલ ખર્ચની અસર જોવા મળી શકે છે. જોકે, એરલાઇન્સ સામાન્ય રીતે મુસાફરોની સુરક્ષા અને સમયપત્રકને ધ્યાનમાં રાખીને વૈકલ્પિક માર્ગોનો ઉપયોગ કરે છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લાંબા સમયથી રાજકીય અને સુરક્ષા સંબંધિત તણાવ છે. બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોની અસર વેપાર, મુસાફરી અને હવાઈ સેવાઓ સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં પડી છે. એરસ્પેસ પ્રતિબંધ પણ આ તણાવનું એક મહત્વપૂર્ણ પરિણામ છે. હાલ પાકિસ્તાનના નવા નિર્ણય બાદ ભારતીય વિમાનો માટે તેનો હવાઈ ક્ષેત્ર 24 સપ્ટેમ્બર સુધી બંધ રહેશે. બીજી તરફ ભારતે પણ પાકિસ્તાની વિમાનો પર સમાન પ્રકારના પ્રતિબંધો જાળવી રાખ્યા છે. હવે બંને દેશો વચ્ચેની સ્થિતિમાં કોઈ સુધારો થાય છે કે પ્રતિબંધ ફરી આગળ લંબાવવામાં આવે છે, તેના પર આગામી સમયમાં નજર રહેશે.
