કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીની મોરિશિયસની બે દિવસીય સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન ભારત અને મોરિશિયસ વચ્ચે ઊર્જા ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદારીને નવી દિશા મળી છે. 20 અને 21 ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન યોજાયેલી આ મુલાકાતમાં બંને દેશો વચ્ચે તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના લાંબા ગાળાના પુરવઠા માટે પણ મોટો કરાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ભાગીદારીને મોરિશિયસની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે, સાથે જ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારતની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હાજરી પણ વધુ મજબૂત બનશે.
મુલાકાતના પ્રથમ દિવસે હરદીપ સિંહ પુરીએ મોરિશિયસના વડાપ્રધાન ડૉ. નવીનચંદ્ર રામગુલામ સાથે મુલાકાત કરી હતી. આ બેઠક દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે ઊર્જા ક્ષેત્રે સહયોગને વધુ વિસ્તૃત કરવા અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. બંને નેતાઓની હાજરીમાં ભારત અને મોરિશિયસ વચ્ચે તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રમાં સરકારથી સરકાર સ્તરે સહયોગ માટે સમજૂતી કરારનું વિનિમય કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમજૂતી કરાર હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાની ઊર્જા ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે. તેમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો પુરવઠો, મોરિશિયસના અધિકારીઓને તાલીમ આપવી, ક્ષમતા નિર્માણ અને બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રમાં સહયોગ જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ કરારથી બંને દેશો ઊર્જા ક્ષેત્રમાં એકબીજાના અનુભવ અને ક્ષમતાનો વધુ સારી રીતે ઉપયોગ કરી શકશે.
મુલાકાત દરમિયાન પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના પુરવઠા માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ લાંબા ગાળાનો વેચાણ અને ખરીદી કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કરાર હેઠળ ભારતની જાહેર ક્ષેત્રની તેલ કંપની અને મોરિશિયસની રાજ્ય વેપાર સંસ્થા વચ્ચે પાંચ વર્ષ માટે ઈંધણ પુરવઠાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ પાંચ વર્ષના કરાર મુજબ ભારત મોરિશિયસની મોટર સ્પિરિટ એટલે કે પેટ્રોલ, હાઈ સ્પીડ ડીઝલ એટલે કે ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ એટલે કે વિમાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઈંધણની આયાત જરૂરિયાતો પૂરી કરશે. આ કરાર મોરિશિયસ માટે ખાસ મહત્વનો છે, કારણ કે લાંબા ગાળાના ખાતરીપૂર્વકના પુરવઠાથી દેશમાં ઈંધણની ઉપલબ્ધતા જળવાઈ રહેશે.
વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવમાં વારંવાર વધઘટ જોવા મળે છે. ઉપરાંત વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં રાજકીય તણાવ, યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓ અથવા સપ્લાય ચેઇનમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય ત્યારે ઈંધણ પુરવઠા પર સીધી અસર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં લાંબા ગાળાનો પુરવઠા કરાર મોરિશિયસને વધુ સુરક્ષા આપી શકે છે. આ કરારથી મોરિશિયસને ઈંધણ પુરવઠાની નિશ્ચિતતા મળશે. પેટ્રોલ, ડીઝલ અને વિમાનના ઈંધણ જેવી જરૂરી વસ્તુઓનો સતત પુરવઠો જળવાઈ રહે તે માટે ભારત મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બનશે. આ ભાગીદારી માત્ર વેપાર પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ અને લાંબા ગાળાના સહકારનું પણ પ્રતીક છે.
દક્ષિણ એશિયા બહાર ભારતીય જાહેર ક્ષેત્રની ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપની દ્વારા કરવામાં આવેલા લાંબા ગાળાના પુરવઠા કરારોમાં આ એક મહત્વપૂર્ણ કરાર માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ કરાર ભારતની વધતી ક્ષમતાને પણ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો પૂરતી જ નહીં, પરંતુ અન્ય દેશોની ઊર્જા જરૂરિયાતોમાં પણ વિશ્વસનીય ભાગીદાર બની રહ્યું છે. ભારત આજે વૈશ્વિક સ્તરે એક મહત્વપૂર્ણ રિફાઇનિંગ હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. દેશમાં 23 રિફાઇનરીઓમાં દર વર્ષે કુલ 267 મિલિયન મેટ્રિક ટન જેટલા રિફાઇન્ડ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન થાય છે. આ ક્ષમતાને કારણે ભારત શુદ્ધ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ નિકાસકાર તરીકે પણ પોતાની ઓળખ બનાવી રહ્યું છે.
ભારત પહેલાથી જ નેપાળ અને ભૂતાન જેવા પડોશી દેશોની પેટ્રોલિયમ જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત ભારત અન્ય ઘણા દેશોમાં પણ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો પુરવઠો કરે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ઊર્જા ક્ષેત્રે ભારતની ભૂમિકા સતત વધી રહી છે અને મોરિશિયસ સાથેનો નવો કરાર આ દિશામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં ઊર્જા સુરક્ષા દરેક દેશ માટે મોટો મુદ્દો બની ગઈ છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયા જેવા વિસ્તારોમાં તણાવ વધે ત્યારે તેલના ભાવ અને સપ્લાય પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે. આવી પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે પણ ભારતે પોતાના ઊર્જા પુરવઠાની જવાબદારીઓને જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. નેપાળ અને ભૂતાન જેવા દેશોને ભારતે ઈંધણ પુરવઠાની પ્રતિબદ્ધતા પૂરી કરીને વિશ્વસનીય ઊર્જા ભાગીદાર તરીકે પોતાની ભૂમિકા દર્શાવી છે.
મોરિશિયસ સાથેના નવા કરારથી ભારત હવે આ ટાપુ દેશ માટે પણ મુખ્ય ઈંધણ સપ્લાયર તરીકે વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ભારત અને મોરિશિયસ વચ્ચેના સંબંધો પહેલેથી જ મજબૂત છે. હવે ઊર્જા ક્ષેત્રે વધતો સહયોગ બંને દેશો વચ્ચેની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવશે. મુલાકાત દરમિયાન હરદીપ સિંહ પુરીએ મોરિશિયસના ઊર્જા અને જાહેર ઉપયોગિતાઓ મંત્રી પેટ્રિક જર્વેસ અસિર્વાડેન, વાણિજ્ય અને ગ્રાહક સુરક્ષા મંત્રી તેમજ વિદેશ, પ્રાદેશિક સંકલન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મંત્રી સાથે પણ દ્વિપક્ષીય બેઠકો કરી હતી. આ બેઠકોમાં બંને દેશો વચ્ચે ઊર્જા, વેપાર અને અન્ય સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવા અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
આ મુલાકાત દરમિયાન પોર્ટ લુઈસના મેર રૂજ વિસ્તારમાં ઈન્ડિયા ઓઈલની 27.5 TMT ક્ષમતાવાળી બંકર મરીન ફ્યુઅલ સ્ટોરેજ સુવિધાના ખાતમુહૂર્તમાં પણ ભાગ લેવામાં આવ્યો હતો. આ સ્ટોરેજ સુવિધા ભવિષ્યમાં દરિયાઈ ઈંધણ પુરવઠા અને મોરિશિયસમાં ઊર્જા સંબંધિત માળખાકીય સુવિધાઓને મજબૂત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. મોરિશિયસ સાથેના નવા સમજૂતી કરારમાં માત્ર પરંપરાગત પેટ્રોલિયમ અને ગેસ ક્ષેત્રનો જ સમાવેશ નથી. બંને દેશોએ બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રમાં પણ સહયોગ વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે. જ્ઞાનના આદાનપ્રદાન, સંશોધન અને તાલીમ દ્વારા બાયોફ્યુઅલના ક્ષેત્રમાં નવી તકો શોધવામાં આવશે.
બાયોફ્યુઅલ ભવિષ્યની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે એક મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંપરાગત ખનિજ ઈંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ વધવા માટે બાયોફ્યુઅલનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. આ સંદર્ભમાં ભારત અને મોરિશિયસ વચ્ચેનો સહયોગ બંને દેશો માટે લાંબા ગાળે ઉપયોગી બની શકે છે. મોરિશિયસ ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સનું સ્થાપક સભ્ય છે. ભારતની પહેલથી અને ભારતની G20 અધ્યક્ષતા દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવેલા આ ગઠબંધનનો હેતુ બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. મોરિશિયસના ઊર્જા પરિવર્તન માટે બાયોફ્યુઅલની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિ માળખું વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
21 ઓગસ્ટે હરદીપ સિંહ પુરી અને મોરિશિયસના ઊર્જા મંત્રીએ બાયોફ્યુઅલ કન્ટ્રી લેન્ડસ્કેપ પોલિસી ફ્રેમવર્કના લોન્ચિંગના સાક્ષી બન્યા હતા. આ નીતિ માળખું મોરિશિયસ માટે ભવિષ્યમાં બાયોફ્યુઅલના ઉપયોગ અને ઊર્જા પરિવર્તનની નવી તકો શોધવા માટે મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત બની શકે છે. આ નીતિ દ્વારા મોરિશિયસ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોમાં બાયોફ્યુઅલને કેવી રીતે સામેલ કરી શકે, કયા ક્ષેત્રોમાં તેની શક્યતા છે અને ભવિષ્યમાં કયા પ્રકારના નીતિગત પગલાં લઈ શકાય તેની દિશામાં વિચાર કરવામાં આવશે. સંશોધન, ટેકનિકલ સહકાર અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા બંને દેશો આ ક્ષેત્રમાં આગળ વધી શકે છે.
કુલ મળીને હરદીપ સિંહ પુરીની મોરિશિયસ મુલાકાત ભારત અને મોરિશિયસ વચ્ચેની ઊર્જા ભાગીદારી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ છે. પાંચ વર્ષના ઈંધણ પુરવઠા કરારથી મોરિશિયસને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને વિમાનના ઈંધણની જરૂરિયાતો માટે લાંબા ગાળાની સુરક્ષા મળશે. તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રે સરકારથી સરકાર સ્તરે થયેલો સમજૂતી કરાર બંને દેશોના સંબંધોને વધુ સંસ્થાકીય અને મજબૂત બનાવશે.
બીજી તરફ બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રમાં સહયોગ અને નવી નીતિ માળખાની શરૂઆત દર્શાવે છે કે બંને દેશો માત્ર હાલની ઊર્જા જરૂરિયાતો પર જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યની સ્વચ્છ અને વૈકલ્પિક ઊર્જાની તકો પર પણ ધ્યાન આપી રહ્યા છે. ભારત માટે આ કરાર હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વિશ્વસનીય ઊર્જા ભાગીદાર તરીકે પોતાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત કરવાનો મહત્વપૂર્ણ અવસર છે. મોરિશિયસ માટે આ ભાગીદારી ઊર્જા સુરક્ષા, લાંબા ગાળાના પુરવઠા અને વૈકલ્પિક ઊર્જા તરફ આગળ વધવાની નવી તકો લઈને આવી છે. બંને દેશો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધોને હવે ઊર્જા ક્ષેત્રે મળેલી નવી મજબૂતી ભવિષ્યમાં વધુ વ્યાપક આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સહકારનો આધાર બની શકે છે.
