મેડિસીનમાં નોબેલ પુરસ્કાર ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોને એનાયત કરવામાં આવ્યો છે – કાર્લ ડીસેરોથ, પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલ. તેમને આ સન્માન પ્રકાશ-ગેટેડ આયન ચેનલો અને ‘ઓપ્ટોજેનેટિક્સ’ સંબંધિત તેમની શોધો માટે મળ્યું છે.
જર્મનીના પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલ અને યુએસએના કાર્લ ડીસેરોથને મેડિસિનમાં નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. આ ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને મગજના ચેતાકોષોને ચાલુ અથવા બંધ કરવાની પદ્ધતિ શોધી કાઢી છે. આ તકનીકને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનાથી વૈજ્ઞાનિકો માટે મગજના ચેતાકોષો આપણી યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે તે સમજવાનું સરળ બન્યું છે.
આપણા મગજમાં અબજો ચેતાકોષો હોય છે. કેટલાક મેમરીને નિયંત્રિત કરે છે, અન્ય લાગણીઓ, અને કેટલાક આપણા વર્તનનું નિયમન કરે છે. પહેલાં વૈજ્ઞાનિકો માટે એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ હતું કે કયો ચેતાકોષ ચોક્કસ કાર્ય માટે જવાબદાર છે.
હવે ચોક્કસ ચેતાકોષને સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરવા માટે પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને તેઓ પરિણામી ફેરફારોનું અવલોકન કરી શકે છે. આ શોધને કારણે ડિપ્રેશન અને મગજ સંબંધિત અન્ય વિકારો જેવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિઓને સમજવામાં સંશોધનને સરળ બન્યું છે.
પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનની શોધ
વૈજ્ઞાનિક પીટર હેગેમેન સમજવા માંગતા હતા કે ચોક્કસ શેવાળ પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે તરી જાય છે. આની તપાસ કરતી વખતે તેમણે અને જ્યોર્જ નાગેલે શેવાળમાં ચેનલરોડોપ્સિન નામના ચોક્કસ પ્રોટીનની ઓળખ કરી. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો આ પ્રોટીન કોષ માટે પ્રકાશ-સંવેદન સેન્સર તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે વાદળી પ્રકાશ આ પ્રોટીન પર અથડાવે છે ત્યારે એક નાની ચેનલ ખુલે છે. આ ચેનલ દ્વારા નાના વિદ્યુત ચાર્જવાળા કણો કોષમાં પ્રવેશવાનું શરૂ કરે છે જે તેની અંદર વિદ્યુત સંકેત ઉત્પન્ન કરે છે.
ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિકોએ અન્ય પ્રકારના કોષો સાથે પ્રયોગ કર્યો. તેમણે ચેનલરોડોપ્સિનને અન્ય કોષોમાં દાખલ કર્યું અને જોયું કે આ કોષો પણ પ્રકાશના સંપર્કમાં આવતાં વિદ્યુત સંકેતો ઉત્પન્ન કરવાનું શરૂ કરે છે. આ અનુભૂતિથી વૈજ્ઞાનિકો સમજી શક્યા કે આ પ્રોટીનની મદદથી કોષીય પ્રવૃત્તિને પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
નોબેલ સમિતિના સચિવ થોમસ પર્લમેન વિજેતાની જાહેરાત કરશે
નોબેલ સમિતિના સચિવ થોમસ પર્લમેન આ વર્ષના ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબેલ પુરસ્કારના વિજેતાની જાહેરાત કરશે. નોબેલ સમિતિએ પુરસ્કારની જાહેરાતના થોડા સમય પહેલા જ આ માહિતી શેર કરી હતી.
