ખાંડના વધતા ભાવ અને બજારમાં ઘટતા સ્ટોકને લઈને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કેન્દ્રની મોદી સરકાર પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. શનિવારે સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરીને ખડગેએ કહ્યું કે તહેવારોની સીઝન પહેલાં સરકારની નીતિઓની કડવાશ ખાંડની મીઠાશમાં ભળી ગઈ છે. તેમણે સવાલ કર્યો કે દુનિયાના મોટા ખાંડ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશોમાં સામેલ ભારત આજે ખાંડની આયાત કરવા માટે કેમ મજબૂર બન્યું છે. ખડગેએ સરકાર સામે ત્રણ મુખ્ય સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમણે પૂછ્યું કે ભારતમાં ખાંડનો સ્ટોક નવ વર્ષના સૌથી નીચા સ્તરે કેમ પહોંચી ગયો? દેશમાં ખાંડની અછત ઊભી થતાં 10 લાખ ટન રો સુગર ડ્યુટી વગર આયાત કરવાની જરૂર કેમ પડી? અને એક તરફ ભારતને આત્મનિર્ભર બનાવવાની વાત કરવામાં આવે છે, ત્યારે બીજી તરફ વિદેશમાંથી ખાંડ આયાત કરવાની નોબત કેમ આવી?
ખડગેએ ખાસ કરીને શેરડીના ઉપયોગને લઈને પણ સરકાર પર સવાલ કર્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે એક તરફ ખાંડનો સ્ટોક ઘટી રહ્યો છે અને તેના ભાવ વધી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ શેરડી અને તેમાંથી મળતા કાચા માલનો ઉપયોગ ઇથેનોલ બનાવવા માટે થઈ રહ્યો છે. આ સ્થિતિને તેમણે સરકારની નીતિઓ સાથે જોડીને પ્રશ્ન કર્યો છે કે આ કેવું આત્મનિર્ભર ભારત છે, જ્યાં દેશમાં પૂરતી ખાંડ ઉપલબ્ધ ન હોવા છતાં વિદેશમાંથી ખાંડ મંગાવવી પડી રહી છે.
દેશમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખાંડના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સરકારી સરેરાશ મુજબ છેલ્લા 50 દિવસમાં ખાંડ લગભગ 19 ટકા મોંઘી થઈને 55.7 રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગઈ છે. જોકે, ઘણા શહેરોમાં સામાન્ય ગ્રાહકોને દુકાનો પર ખાંડ 65થી 70 રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધીના ભાવે ખરીદવી પડી રહી છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં ખાંડના ભાવમાં લગભગ 40 ટકાનો વધારો થયો હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ભાવમાં આટલો મોટો વધારો થતાં સામાન્ય પરિવારોના બજેટ પર પણ તેની અસર પડી રહી છે. ખાસ કરીને તહેવારોની સીઝન નજીક આવી રહી હોવાથી ખાંડની માગ વધવાની શક્યતા છે. મીઠાઈ અને અન્ય ખાદ્ય વસ્તુઓ બનાવવામાં ખાંડનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. તેથી તહેવારો દરમિયાન તેની માગમાં વધારો થવાથી ભાવ પર વધુ દબાણ આવી શકે છે.
ખાંડ ઉપરાંત અન્ય કેટલીક ખાદ્ય વસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં ગોળના ભાવમાં લગભગ 24 ટકા, ચોખાના ભાવમાં 16 ટકા અને મકાઈના લોટના ભાવમાં 11 ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે. આ રીતે ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના વધતા ભાવ વચ્ચે ખાંડનો ભાવ વધારો પણ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. ખાંડના ભાવમાં વધારા પાછળ મિલો પાસે રહેલા સ્ટોકમાં ઘટાડો પણ એક કારણ માનવામાં આવે છે. ગયા સિઝનમાં શેરડીનું પિલાણ શરૂ થાય તે પહેલાં ખાંડ મિલો પાસે આશરે 47 લાખ ટન ખાંડનો સ્ટોક હતો. આ વખતે આ સ્ટોક ઘટીને લગભગ 32 લાખ ટન રહ્યો છે. એટલે કે સિઝનની શરૂઆત પહેલાં જ મિલો પાસે રહેલો જથ્થો અગાઉની સરખામણીમાં ઘણો ઓછો છે.
દેશમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા પર ઇથેનોલ ઉત્પાદનની અસર અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે. શેરડી અને તેમાંથી મળતા મોલાસિસનો ઉપયોગ ખાંડ ઉપરાંત ઇથેનોલ બનાવવા માટે પણ થાય છે. ભારતમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવાની નીતિ હેઠળ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઇથેનોલનું ઉત્પાદન અને તેનો ઉપયોગ વધ્યો છે. ગયા વર્ષે દેશમાં આશરે 720 કરોડ લિટર ઇથેનોલનું ઉત્પાદન થયું હતું. તેને બનાવવા માટે લગભગ 1.33 કરોડ ટન અનાજ અને આશરે 25 લાખ ટન ખાંડ બનાવવા લાયક શેરડી તથા મોલાસિસનો ઉપયોગ થયો હતો. આમાં લગભગ 34 લાખ ટન શેરડીનો પણ સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે અનાજના ઉપયોગની પણ અસર જોવા મળી છે. અનાજનો એક હિસ્સો ઇથેનોલ બનાવવામાં જતાં પશુ આહાર અને પોલ્ટ્રી ફીડ માટે તેની ઉપલબ્ધતા ઘટી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. તેના કારણે પશુ આહારના ભાવમાં પણ લગભગ 8થી 10 ટકાનો વધારો થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે ખાંડના ભાવ વધવા પાછળ ઇથેનોલ ઉત્પાદનને મુખ્ય કારણ માનવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ખાદ્ય સચિવ સંજીવ ચોપરાએ જણાવ્યું છે કે ખાંડના ભાવમાં વધારા પાછળ અનેક કારણો છે. તેમાં સ્થાનિક ખાંડ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો, તહેવારો પહેલાં વધેલી માગ, હવામાનના કારણે શેરડીના પાકને થયેલું નુકસાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સપ્લાય સાથે જોડાયેલા દબાણનો સમાવેશ થાય છે.
ખાદ્ય સચિવના જણાવ્યા મુજબ દેશમાં ઘરેલું જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતો ખાંડનો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં મિલોએ ભાવમાં વધારો કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે 20 જુલાઈએ ખાંડની સરેરાશ છૂટક કિંમત લગભગ 48 રૂપિયા પ્રતિ કિલો હતી, જે વધીને 56 રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગઈ છે. એક્સ-મિલ એટલે કે મિલમાંથી બહાર નીકળતી વખતે ખાંડની કિંમતમાં પણ ઝડપથી વધારો થયો છે. માત્ર 7થી 10 દિવસમાં એક્સ-મિલ કિંમત 47થી 48 રૂપિયા પ્રતિ કિલોથી વધીને આશરે 62 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થઈ ગઈ હોવાનું ખાદ્ય સચિવે જણાવ્યું છે. સરકારનું કહેવું છે કે ઉપલબ્ધ સ્ટોક હોવા છતાં મિલ સ્તરે ભાવમાં થયેલો વધારો પણ હાલની સ્થિતિનું એક મહત્વનું કારણ છે.
ઇથેનોલને લઈને પણ સરકારે અલગ આંકડા રજૂ કર્યા છે. ખાદ્ય સચિવના જણાવ્યા પ્રમાણે હાલમાં દેશમાં બનતા ઇથેનોલનો માત્ર આશરે એક ચતુર્થાંશ હિસ્સો જ ખાંડમાંથી આવે છે. બાકીનો મોટો હિસ્સો મકાઈ જેવા અનાજમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ઇથેનોલ માટે ખાંડના ઉપયોગમાં પણ ઘટાડો થયો હોવાનું સરકારનું કહેવું છે. 2022-23માં ઇથેનોલ બનાવવા માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવતી ખાંડનો હિસ્સો લગભગ 12 ટકા હતો. 2025-26માં આ ઘટીને આશરે 9 ટકા થયો છે. વર્તમાન સિઝનમાં ઇથેનોલ માટે લગભગ 28 લાખ ટન ખાંડ ડાયવર્ટ કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
આ આંકડાઓને કારણે ખાંડના ભાવ વધવા પાછળ ઇથેનોલ નીતિ કેટલી જવાબદાર છે તે મુદ્દે સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે અલગ-અલગ દાવા સામે આવી રહ્યા છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે ખાંડની ઉપલબ્ધતા પર દબાણ હોવા છતાં શેરડીનો ઉપયોગ ઇથેનોલ માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે સરકારનું કહેવું છે કે હાલના ભાવ વધારા પાછળ માત્ર ઇથેનોલને જવાબદાર ગણી શકાય નહીં. ખાંડના ઉત્પાદન અને નિકાસના આંકડા પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બદલાયા છે. 2022-23માં ભારતમાંથી આશરે 1.33 કરોડ ટન ખાંડ, મોલાસિસ અને તેમાંથી બનેલા ઉત્પાદનોની નિકાસ થઈ હતી. 2023-24માં આ નિકાસ ઘટીને 51.35 લાખ ટન થઈ ગઈ. 2024-25માં તે વધુ ઘટીને 38.43 લાખ ટન રહી ગઈ.
ભારત વિશ્વમાં ખાંડના સૌથી મોટા ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે. બ્રાઝિલ બાદ ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો ખાંડ ઉત્પાદક દેશ છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારત મોટી માત્રામાં ખાંડની નિકાસ કરતું હતું. 2021-22માં દેશે રેકોર્ડ લગભગ 1.1 કરોડ ટન ખાંડની નિકાસ કરી હતી. ત્યારબાદ નિકાસમાં સતત ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. હવે સ્થિતિ એવી બની છે કે ઘરેલું સપ્લાય પર દબાણ વધતાં સરકારે વિદેશમાંથી ખાંડ આયાત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકારે 31 ઓક્ટોબર સુધી 10 લાખ ટન રો સુગર ડ્યુટી વગર આયાત કરવાની મંજૂરી આપી છે. આયાત કરાયેલી કાચી ખાંડને ભારતમાં આવેલી મિલોમાં રિફાઇન કરીને બજારમાં સપ્લાય કરવામાં આવશે.
ભારતે છેલ્લે 2017માં મોટી માત્રામાં ખાંડની આયાત કરી હતી. તે સમયે આશરે 24 લાખ ટન ખાંડ વિદેશમાંથી મંગાવવામાં આવી હતી. હવે લગભગ એક દાયકા બાદ ફરી મોટા પાયે આયાત કરવાની જરૂર પડી છે. આ જ મુદ્દાને લઈને ખડગેએ સરકારની આત્મનિર્ભરતાની નીતિ પર સવાલ ઉઠાવ્યો છે. હાલ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ખાંડના ભાવમાં વધુ વધારો થશે કે સરકારના આયાતના નિર્ણયથી બજારમાં રાહત મળશે. તહેવારોની સીઝન નજીક હોવાથી ખાંડની માગ વધવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ વિદેશથી આવનારી ખાંડનો જથ્થો બજારમાં પહોંચ્યા બાદ સપ્લાય વધશે તો ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે છે.
ખાંડના ભાવ વધારાને લઈને સરકાર અને વિપક્ષના દાવા અલગ છે. વિપક્ષ તેને સરકારની નીતિઓ અને ખાંડના ઘટતા સ્ટોક સાથે જોડે છે, જ્યારે સરકાર સ્થાનિક ઉત્પાદન, તહેવારો પહેલાં વધેલી માગ, હવામાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સ્થિતિને મુખ્ય કારણ ગણાવે છે. હવે આગામી દિવસોમાં આયાતી ખાંડનો જથ્થો બજારમાં પહોંચે છે કે નહીં અને તેની અસર છૂટક ભાવ પર કેટલી પડે છે તે મહત્વનું રહેશે. દરમિયાન, સામાન્ય ગ્રાહકો માટે સૌથી મોટો સવાલ એ જ છે કે ખાંડના ભાવ ક્યારે ઘટશે. કારણ કે હાલ દેશના અનેક શહેરોમાં 65થી 70 રૂપિયા પ્રતિ કિલો સુધી ખાંડ વેચાઈ રહી છે અને તહેવારો પહેલાં ભાવમાં વધુ વધારો ન થાય તે માટે સરકાર પર દબાણ વધી રહ્યું છે.
