કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પુણેમાં યોજાયેલા ‘છાત્રોની ગૂંજ’ કાર્યક્રમ દરમિયાન આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓને લઈને મહત્વનું નિવેદન આપ્યું. કાર્યક્રમમાં એક આદિવાસી વિદ્યાર્થીનીએ માંજરી વિસ્તારમાં છેલ્લા 10 દિવસથી ચાલી રહેલી વિદ્યાર્થીઓની ભૂખ હડતાળ અંગે રાહુલ ગાંધીને માહિતી આપી. વિદ્યાર્થીનીએ હોસ્ટેલ, શિક્ષણ, સુરક્ષા અને આરોગ્ય સુવિધાઓ સહિત અનેક મુદ્દાઓ રજૂ કર્યા. સમગ્ર વાત સાંભળ્યા બાદ રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે જો જરૂર પડશે તો તેઓ પોતે પણ વિદ્યાર્થીઓ સાથે ધરણા પર બેસશે અને સરકાર પર દબાણ વધારવામાં તેમની મદદ કરશે.વિદ્યાર્થીનીએ જણાવ્યું કે આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ પોતાની વિવિધ માંગણીઓ માટે માંજરીમાં છેલ્લા 10 દિવસથી ભૂખ હડતાળ કરી રહ્યા છે. આ આંદોલનમાં બે વિદ્યાર્થીનીઓ પણ સામેલ છે. તેમાંથી એકની તબિયત ખરાબ થતાં તેને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવી પડી હતી. વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું છે કે લાંબા સમયથી તેમની સમસ્યાઓ અંગે સરકારનું ધ્યાન દોરવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ હજુ સુધી તેમની મુખ્ય માંગણીઓનો નક્કર ઉકેલ આવ્યો નથી.
‘મને ત્યાં બોલાવો, હું તમારી સાથે બેસીશ’
વિદ્યાર્થીની પોતાની વાત રજૂ કરી રહી હતી ત્યારે તેણે રાહુલ ગાંધીને આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓની ભૂખ હડતાળ અંગે જણાવ્યું. તેના જવાબમાં રાહુલ ગાંધીએ તેને સમર્થન આપતાં કહ્યું કે ‘મને ત્યાં બોલાવો, હું તમારી સાથે આવીને બેસીશ.’ તેમણે એવો સંકેત આપ્યો કે જો તેઓ વિદ્યાર્થીઓની સાથે આંદોલનમાં જોડાશે તો સરકાર પર દબાણ વધી શકે છે અને વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવા માટે વહીવટી તંત્રને આગળ આવવું પડશે.રાહુલ ગાંધીનું આ નિવેદન કાર્યક્રમની મહત્વપૂર્ણ ક્ષણોમાંનું એક બન્યું. સાથે જ વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોને માત્ર સાંભળવા કરતાં તેમણે જરૂર પડે ત્યારે આંદોલનને સીધું સમર્થન આપવાની વાત કરી. આ કારણે માંજરીમાં ચાલી રહેલી ભૂખ હડતાળને હવે રાજકીય સ્તરે વધુ ધ્યાન મળવાની શક્યતા છે.
સરકાર પાસે રજૂ કરાઈ હતી માંગણીઓ
વિદ્યાર્થીનીએ રાહુલ ગાંધીને જણાવ્યું કે આદિવાસી સમાજના પ્રતિનિધિઓ પોતાની માંગણીઓ લઈને રાજ્ય સરકાર સુધી પહોંચ્યા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે સરકારના અધિકારીઓ દ્વારા તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ મુદ્દો મુખ્યમંત્રીના સ્તરે છે. આ અંગે વિદ્યાર્થીનીએ સરકારની કામગીરી સામે સવાલ ઉઠાવ્યો અને કહ્યું કે જો આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓના વિકાસ માટે સરકાર કામ કરી શકતી ન હોય તો સત્તામાં રહેવાનો અર્થ શું છે.વિદ્યાર્થીઓની મુખ્ય માંગણીઓમાં સરકારી આદિવાસી હોસ્ટેલમાં રહેવાની વયમર્યાદા વધારવાનો મુદ્દો પણ સામેલ છે. વિદ્યાર્થીનીના જણાવ્યા મુજબ હાલમાં હોસ્ટેલમાં રહેવા માટે ચોક્કસ સમયગાળા વય સંબંધિત નિયંત્રણો છે.વિદ્યાર્થીઓએ મર્યાદા વધારીને 35 વર્ષ સુધી કરવાની માંગ કરી છે. વિદ્યાર્થીનીનું કહેવું હતું કે આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ પૂરું કરવા માટે પૂરતો સમય અને રહેઠાણની સુવિધા મળવી જરૂરી છે.
આશ્રમ શાળાઓમાં મૂળભૂત સુવિધાઓનો મુદ્દો
વિદ્યાર્થીનીએ આદિવાસી આશ્રમ શાળાઓની સ્થિતિ અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા. તેના જણાવ્યા મુજબ કેટલીક આશ્રમ શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે જરૂરી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે. તેણે ખાસ કરીને બેડ અને પીવાના પાણી જેવી સુવિધાઓનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો.તેણે આશ્રમ શાળાઓમાં ચાલતી કેન્દ્રીય રસોડા વ્યવસ્થાની પણ ટીકા કરી. તેના જણાવ્યા મુજબ એક સ્થળે તૈયાર થતું ભોજન લાંબા અંતર સુધી વાહન દ્વારા પહોંચાડવામાં આવે છે, જેના કારણે ખોરાકની ગુણવત્તા ખરાબ થવાની અથવા વિદ્યાર્થીઓ બીમાર પડવાની શક્યતા રહે. વિદ્યાર્થીનીએ સરકારને વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી.
ગઢચિરોલીની ઘટના બાદ વળતર માટે માંગ
વિદ્યાર્થીનીએ મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલીમાં બનેલી એક ઘટનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેના જણાવ્યા મુજબ સાપ કરડવાથી ત્રણ આદિવાસી વિદ્યાર્થીનીઓના મોત થયા હતા અને અન્ય ત્રણ વિદ્યાર્થીનીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવી પડી હતી. આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરીને તેણે આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે વધુ સુરક્ષિત રહેઠાણ અને આરોગ્ય વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.તેણે મૃત વિદ્યાર્થીનીઓના પરિવારોને ઓછામાં ઓછું 1 કરોડ રૂપિયાનું વળતર આપવાની માંગ પણ કરી. સાથે જ આદિવાસી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વધુ સારી તબીબી સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાની વાત કરી. વિદ્યાર્થીનીએ સવાલ કર્યો કે આશ્રમ શાળાઓ અને રહેણાંક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 24 કલાક નર્સ જેવી આરોગ્ય સુવિધા કેમ ઉપલબ્ધ ન હોઈ શકે.
હોસ્ટેલના નિયમો અને ‘ફિટનેસ સર્ટિફિકેટ’નો વિવાદ
વિદ્યાર્થીનીએ આદિવાસી છોકરીઓ માટે હોસ્ટેલ સંબંધિત કેટલાક નિયમો અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. તેના જણાવ્યા મુજબ જો કોઈ વિદ્યાર્થીની એક મહિનાથી વધુ સમય સુધી હોસ્ટેલથી દૂર રહે તો તેને પાછા આવતી વખતે ફિટનેસ સર્ટિફિકેટ રજૂ કરવાની જરૂર પડે છે. વિદ્યાર્થીનીએ એવો આક્ષેપ પણ કર્યો કે આ પ્રક્રિયામાં ગર્ભાવસ્થા તપાસ જેવી પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે અને તેણે આ પ્રકારની તપાસની જરૂરિયાત સામે સવાલ ઉઠાવ્યો. તેણે વહીવટીતંત્રને આવા નિયમો અંગે સ્પષ્ટતા કરવાની અને વિદ્યાર્થીનીઓની ગોપનીયતા તથા સન્માન જળવાઈ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાની માંગ કરી.આ મુદ્દો ખાસ ચર્ચાસ્પદ બન્યો છે કારણ કે વિદ્યાર્થીનીઓ માટેની કોઈપણ આરોગ્ય અથવા વહીવટી પ્રક્રિયા તેમની સંમતિ, ગોપનીયતા અને સન્માનને ધ્યાનમાં રાખીને થવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીનીએ આ મુદ્દે સરકારના હસ્તક્ષેપની માંગ કરી છે.
શહેરોમાં હોસ્ટેલ દૂર હોવાથી અભ્યાસ પર અસર
વિદ્યાર્થીનીએ પુણે અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટેના હોસ્ટેલની જગ્યાને લઈને પણ ફરિયાદ કરી. તેના જણાવ્યા મુજબ ઘણી વખત હોસ્ટેલ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓથી ખૂબ દૂર હોય છે. પરિણામે વિદ્યાર્થીઓને દરરોજ લાંબો સમય મુસાફરીમાં પસાર કરવો પડે છે.લાંબી મુસાફરીના કારણે વિદ્યાર્થીઓ પાસે અભ્યાસ માટે ઓછો સમય રહે છે. ખાસ કરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે શહેરોમાં આવતા આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે આ સમસ્યા વધુ ગંભીર બની શકે છે. તેથી વિદ્યાર્થીઓએ શિક્ષણ સંસ્થાઓની નજીક યોગ્ય હોસ્ટેલ ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગ કરી છે.
‘છાત્રોની ગૂંજ’માં માત્ર આદિવાસી મુદ્દો નહીં, અનેક પ્રશ્નો
પુણેમાં યોજાયેલ ‘છાત્રોની ગૂંજ’ કાર્યક્રમમાં રાહુલ ગાંધીએ માત્ર આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નો જ સાંભળ્યા નહોતા. કાર્યક્રમમાં વિદ્યાર્થીનીઓએ શિક્ષણ, આર્થિક સ્વતંત્રતા, જાહેર પરિવહનમાં સુરક્ષા, મહિલાઓ સામેની હિંસા અને સાયબર હેરાનગતિ જેવા મુદ્દાઓ પણ રજૂ કર્યા હતા.આ કાર્યક્રમ ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીનીઓ સાથે સીધો સંવાદ કરવા માટે આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. રાહુલ ગાંધીએ મહિલાઓના અધિકારો અને સ્વતંત્રતા અંગે પણ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા. તેમણે મહિલાઓને પોતાની ઓળખ અને નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા અંગે વાત કરી હતી. કાર્યક્રમમાં દેશભરમાંથી મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ અને યુવતીઓ હાજર રહ્યા હતા.
કાર્યક્રમ પહેલાં પણ રાજકીય ગરમાવો
રાહુલ ગાંધીના પુણે કાર્યક્રમ પહેલાં શહેરમાં વિદ્યાર્થી સંગઠનો વચ્ચે તણાવ જોવા મળ્યો હતો. ABVP અને NSUIના સભ્યો વચ્ચે COEP ટેક્નોલોજિકલ યુનિવર્સિટીના હોસ્ટેલની બહાર અથડામણની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. આ ઘટનાને લઈને કોંગ્રેસ અને BJPના વિદ્યાર્થી સંગઠનો વચ્ચે આરોપ-પ્રત્યારોપ થયા હતા. જો કે આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પુણે પોલીસે રાહુલ ગાંધીના કાર્યક્રમ માટે કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. કાર્યક્રમને મંજૂરી આપતી વખતે પોલીસે અનેક શરતો પણ મૂકી હતી, જેમાં વાંધાજનક બેનર અને તસવીરો પર નિયંત્રણ સહિતની બાબતો સામેલ હતી.
હવે સરકાર સામે મોટો પડકાર
માંજરીમાં આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓની ભૂખ હડતાળ હવે વધુ ધ્યાન ખેંચી રહી છે. 10 દિવસથી ચાલી રહેલા આંદોલન દરમિયાન એક વિદ્યાર્થીનીની તબિયત ખરાબ થતાં હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ અને હોસ્ટેલની સમસ્યાઓ ઉપરાંત સુરક્ષા અને આરોગ્ય સુવિધાઓ અંગે પણ સરકાર પાસેથી નક્કર નિર્ણયની માંગ કરી રહ્યા છે.રાહુલ ગાંધીના સમર્થન બાદ સરકાર પર રાજકીય દબાણ વધી શકે છે. તેમણે જરૂર પડે તો વિદ્યાર્થીઓ સાથે ધરણા પર બેસવાની તૈયારી દર્શાવી છે. હવે જો સરકાર વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચર્ચા કરીને તેમની માંગણીઓ અંગે કોઈ ઉકેલ લાવે છે તો આંદોલન સમાપ્ત થઈ શકે છે. પરંતુ જો માંગણીઓ અંગે કોઈ નિર્ણય નહીં આવે તો આ મુદ્દો વધુ મોટું રાજકીય સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
આમ, પુણેના ‘છાત્રોની ગૂંજ’ કાર્યક્રમમાં આદિવાસી વિદ્યાર્થીની દ્વારા રજૂ કરાયેલા પ્રશ્નોએ હોસ્ટેલ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, સુરક્ષા અને વિદ્યાર્થીઓના અધિકારો અંગેની ચર્ચાને ફરી કેન્દ્રમાં લાવી છે. રાહુલ ગાંધીનું ‘મને ત્યાં બોલાવો, હું તમારી સાથે બેસીશ’ વચન હવે આ આંદોલન માટે મહત્વપૂર્ણ રાજકીય સમર્થન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. આગામી દિવસોમાં સરકાર આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓની માંગણીઓ અંગે શું નિર્ણય લે છે અને માંજરીની ભૂખ હડતાળ ક્યારે સમાપ્ત થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
