અમેરિકાએ ભારતની ચાર કંપનીઓ સામે મોટી કાર્યવાહી કરી છે. ઈરાન સાથે જોડાયેલા પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોના વેપારમાં કથિત સંડોવણીને કારણે આ કંપનીઓ પર અમેરિકાએ પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે. અમેરિકાની આ કાર્યવાહી એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે ઈરાનના તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ ક્ષેત્ર પર અમેરિકાના પ્રતિબંધો પહેલાથી જ કડક છે. આ કાર્યવાહી હેઠળ પોર્ટઈઝ પાર્ટનર્સ એલએલપી, સદાશિવા ઓવરસીઝ લિમિટેડ, પીપી સોફ્ટટેક પ્રાઈવેટ લિમિટેડ અને પ્રકૃતિઝ ઈન્ફ્રા ઈમ્પેક્સ ઈન્ડિયા પ્રાઈવેટ લિમિટેડને નિશાન બનાવવામાં આવી છે. અમેરિકાનો આરોપ છે કે આ કંપનીઓએ ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ અથવા પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોની ખરીદી, આયાત, વેચાણ, પરિવહન અથવા માર્કેટિંગ સાથે જોડાયેલા વ્યવહારો કર્યા હતા.
અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાનના પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધો લગાવી રહ્યું છે. ઈરાનની તેલમાંથી થતી આવક તેના અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે ઈરાનના પેટ્રોલિયમ વેપારને રોકવાથી તેના પર આર્થિક દબાણ વધારી શકાય છે. આ જ નીતિના ભાગરૂપે ઈરાનના પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો સાથે સીધા કે આડકતરી રીતે જોડાયેલા વેપાર પર નજર રાખવામાં આવે છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, ભારતની ચાર કંપનીઓએ અલગ-અલગ સમયગાળા દરમિયાન ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો સાથે મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારો કર્યા હતા. આ આરોપોના આધારે તેમની સામે પ્રતિબંધની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.
અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, પોર્ટઈઝ પાર્ટનર્સ એલએલપીએ ઈરાનમાંથી ભારતમાં પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોના અનેક કન્સાઇનમેન્ટની આયાત કરવામાં મદદ કરી હતી. એટલે કે કંપની પર માત્ર સામાન્ય વેપારનો નહીં, પરંતુ ઈરાનમાંથી આવતા પેટ્રોકેમિકલ માલના વ્યવહારોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ કંપની સાથે જોડાયેલા બે ભારતીય નાગરિકોના નામનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેઓ ઈન્દ્રિસમિયા અશરફમિયા શેખ અને હરીશ રામચંદ્ર રંગી છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, બંને કંપની સાથે ભાગીદાર તરીકે જોડાયેલા હતા. આ કાર્યવાહીથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકાની નજર માત્ર ઈરાનની મોટી ઓઈલ કંપનીઓ સુધી મર્યાદિત નથી. ઈરાની પેટ્રોલિયમ અથવા પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોના વેપારમાં મદદ કરનારા મધ્યસ્થીઓ અને વેપારી કંપનીઓ સામે પણ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
ચારેય કંપનીઓમાંથી સદાશિવા ઓવરસીઝ લિમિટેડ પર મોટા પ્રમાણમાં ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વેપારનો આરોપ છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, ફેબ્રુઆરી 2024થી જૂન 2025 વચ્ચે સદાશિવા ઓવરસીઝે વિવિધ કંપનીઓ પાસેથી આશરે 6.9 કરોડ ડૉલર એટલે કે લગભગ 69 મિલિયન ડૉલર મૂલ્યના ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની આયાત કરી હતી. આ વ્યવહારોમાં એવી કંપની પણ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે જેના પર અગાઉથી અમેરિકાના પ્રતિબંધો લાગેલા હતા. તેનું નામ બોનજોર કોમોડિટી એફઝેડઈ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકાના આરોપ પ્રમાણે સદાશિવા ઓવરસીઝ એવા મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારોમાં જાણપૂર્વક સામેલ હતી, જે ઈરાનમાંથી પેટ્રોલિયમ અથવા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની ખરીદી, મેળવવા, વેચાણ, પરિવહન અથવા માર્કેટિંગ સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારણે કંપનીને અમેરિકાના પ્રતિબંધોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.
પીપી સોફ્ટટેક પ્રાઈવેટ લિમિટેડ પણ અમેરિકાની કાર્યવાહીના દાયરામાં આવી છે. કંપની પર પણ ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની આયાત કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, જાન્યુઆરી 2024થી જૂન 2025 દરમિયાન પીપી સોફ્ટટેકે આશરે 2.5 કરોડ ડૉલર એટલે કે લગભગ 25 મિલિયન ડૉલર મૂલ્યના ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની આયાત કરી હતી. આ કંપનીના ડિરેક્ટર તરીકે ભારતીય નાગરિક પ્રશાંત ગર્ગનું નામ પણ સામે આવ્યું છે. અમેરિકાએ કંપની સામે કાર્યવાહી કરતી વખતે આ વેપારી વ્યવહારોને ઈરાનના પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારો તરીકે ગણાવ્યા છે. અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે અમેરિકાના પ્રતિબંધો તેના પોતાના કાયદા અને પ્રતિબંધ નીતિના આધારે લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. આનો અર્થ એ નથી કે ભારતીય કંપનીઓ સામે ભારતમાં પણ કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી થઈ છે. અમેરિકાનો પ્રતિબંધ મુખ્યત્વે અમેરિકાની નાણાકીય અને વેપારી વ્યવસ્થામાં આ કંપનીઓની પહોંચને અસર કરી શકે છે.
ચોથી કંપની પ્રકૃતિઝ ઈન્ફ્રા ઈમ્પેક્સ ઈન્ડિયા પ્રાઈવેટ લિમિટેડ છે. અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ, આ કંપનીએ પણ ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો સાથે વ્યવહાર કર્યો હતો. અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર, મે 2023થી ફેબ્રુઆરી 2026 વચ્ચે કંપનીએ વિવિધ કંપનીઓ પાસેથી આશરે 2.5 કરોડ ડૉલર મૂલ્યના ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની આયાત કરી હતી. આ વ્યવહારોને અમેરિકાએ ઈરાનના પેટ્રોલિયમ વેપાર સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારો તરીકે ગણાવ્યા છે. પરિણામે કંપની સામે પણ પ્રતિબંધની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.
અમેરિકા દ્વારા પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યા બાદ આ કંપનીઓ માટે અમેરિકાની નાણાકીય વ્યવસ્થા અને અમેરિકન કંપનીઓ સાથેના વ્યવહારો મુશ્કેલ બની શકે છે. પ્રતિબંધોની અસર કંપનીની આંતરરાષ્ટ્રીય લેવડદેવડ, બેન્કિંગ વ્યવસ્થા અને અમેરિકન વ્યક્તિઓ અથવા કંપનીઓ સાથેના વ્યવહારો પર પડી શકે છે. ખાસ કરીને જો કોઈ કંપની અમેરિકન નાણાકીય સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરતી હોય અથવા અમેરિકન કંપનીઓ સાથે વેપાર કરતી હોય તો તેના માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
ઈરાનના પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્ર પર અમેરિકાના પ્રતિબંધો પાછળ મુખ્ય કારણ આર્થિક દબાણની નીતિ છે. અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, તેની પ્રાદેશિક પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય નીતિઓને લઈને લાંબા સમયથી તેની સામે વિવિધ પ્રતિબંધો લગાવતું આવ્યું છે. ઈરાન માટે પેટ્રોલિયમની નિકાસ આવકનો મોટો સ્ત્રોત છે. તેથી પેટ્રોલિયમ વેપારને નિયંત્રિત કરવો અમેરિકાની ઈરાન નીતિનો મહત્વનો ભાગ છે. ઈરાન સાથે વેપાર કરતી ત્રીજા દેશોની કંપનીઓ પણ અમેરિકાના પ્રતિબંધોના દાયરામાં આવી શકે છે, ખાસ કરીને જો અમેરિકાના નિયમો હેઠળ તેમનો વ્યવહાર પ્રતિબંધિત પ્રવૃત્તિ તરીકે ગણાય.
ભારત અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી વેપાર અને ઊર્જા સંબંધો રહ્યા છે. ઈરાન ભારત માટે પેટ્રોલિયમનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત રહી ચૂક્યું છે. જોકે અમેરિકાના પ્રતિબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિને કારણે ઈરાન સાથે પેટ્રોલિયમ વેપાર કરવો વધુ જટિલ બન્યો છે. ભારતીય કંપનીઓ માટે આ કાર્યવાહી એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ માનવામાં આવી શકે છે કે ઈરાન સાથે વેપાર કરતી વખતે અમેરિકાના પ્રતિબંધોને ધ્યાનમાં રાખવા જરૂરી છે. ખાસ કરીને એવી કંપનીઓ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલી હોય, તેમના માટે અમેરિકાના પ્રતિબંધો મોટો વેપારી જોખમ ઊભો કરી શકે છે.
માત્ર ચાર કંપનીઓ સામેની આ કાર્યવાહીથી ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સમગ્ર સંબંધો પર મોટી અસર પડશે એવું કહેવું વહેલું છે. બંને દેશો વચ્ચે વેપાર, સંરક્ષણ, ટેક્નોલોજી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક સંબંધો છે. પરંતુ ભારતીય કંપનીઓ સામે ઈરાન સાથેના પેટ્રોલિયમ વેપારના આરોપમાં અમેરિકાની કાર્યવાહી ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે તે દર્શાવે છે કે અમેરિકા ઈરાનના તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ વેપાર સાથે જોડાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક પર નજર રાખી રહ્યું છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અમેરિકાએ આ ચાર ભારતીય કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ એટલા માટે લગાવ્યો છે કારણ કે તેના આરોપ મુજબ આ કંપનીઓએ ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ અથવા પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો સાથે મોટા પ્રમાણમાં વેપાર કર્યો હતો. સદાશિવા ઓવરસીઝ પર આશરે 6.9 કરોડ ડૉલર, જ્યારે પીપી સોફ્ટટેક અને પ્રકૃતિઝ ઈન્ફ્રા પર આશરે 2.5-2.5 કરોડ ડૉલરના ઈરાની મૂળના પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વેપારનો આરોપ છે. પોર્ટઈઝ પાર્ટનર્સ પર ઈરાનથી ભારતમાં પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોના અનેક કન્સાઇનમેન્ટની આયાતમાં મદદ કરવાનો આરોપ મૂકાયો છે. આ કાર્યવાહીથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન સાથે પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ વેપાર કરતા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારીઓ માટે અમેરિકાના પ્રતિબંધોનું પાલન હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે. અમેરિકાની નજર માત્ર ઈરાનની કંપનીઓ પર જ નહીં, પરંતુ ઈરાની પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વૈશ્વિક વેપાર સાથે જોડાયેલી અન્ય દેશોની કંપનીઓ પર પણ છે.
