ઉત્તર પ્રદેશના વૃંદાવન સ્થિત પ્રસિદ્ધ શ્રી બાંકે બિહારી મંદિરમાં દાનની રકમના સંચાલનને લઈને ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવતા દાનના નાણાંના દુરુપયોગ અને ભંડોળના અનિયમિત ઉપાડના આરોપો સામે આવ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. મંદિરમાં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો દર્શન માટે આવે છે અને પોતાની શ્રદ્ધા મુજબ દાન આપે છે. આ દાનની રકમ યોગ્ય રીતે જમા થાય અને તેનો પારદર્શક રીતે ઉપયોગ થાય તે અંગે હવે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપી છે. કોર્ટે કહ્યું છે કે ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવતી તમામ દાનની રકમ મંદિરની દાનપેટીમાં અથવા ઓનલાઈન માધ્યમથી સીધી મંદિરની તિજોરીમાં જમા થવી જોઈએ. દાનની રકમ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની પાસે રાખી શકે નહીં કે તેનો મનસ્વી રીતે ઉપયોગ કરી શકે નહીં.
મંદિરના સંચાલન પર નજર રાખવા માટે રચાયેલી હાઇ પાવર કમિટી દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્ટેટસ રિપોર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ રિપોર્ટમાં કેટલીક એવી બાબતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે મંદિરની દાન વ્યવસ્થા પર ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મંદિરની વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા કેટલાક ફોટોગ્રાફ્સ અને એક વીડિયો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વીડિયોમાં ત્રણ વ્યક્તિઓ પરંપરાગત દાનપેટીની સામે ઉભેલા ભક્તો પાસેથી નાણાં એકઠા કરતા જોવા મળતા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ વ્યક્તિઓ ભક્તો પાસેથી મળેલા નાણાં પોતાની પાસે રહેલી પોલીથીન બેગમાં નાખતા જોવા મળ્યા હોવાનું કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું.
આ બાબત ખૂબ જ ગંભીર હોવાનું કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યું. કારણ કે ભક્તો મંદિરને જે દાન આપે છે તે મંદિરની સત્તાવાર વ્યવસ્થામાં જમા થવું જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ ભક્તો પાસેથી નાણાં એકઠા કરીને તેને પોતાની પાસે રાખે અથવા સત્તાવાર તિજોરીમાં જમા ન કરાવે તો દાનની રકમની પારદર્શિતા અને સુરક્ષા અંગે સવાલ ઊભો થાય છે. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થયેલી વિગતો બાદ મંદિરની દાન વ્યવસ્થાને વધુ કડક અને પારદર્શક બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મંદિરને મળતી દાનની રકમ કોઈપણ રીતે વ્યક્તિગત ઉપયોગમાં લઈ શકાય નહીં. ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવતી તમામ રકમ મંદિરની સત્તાવાર દાનપેટી અથવા ઓનલાઈન માધ્યમ દ્વારા તિજોરીમાં જમા થવી જોઈએ. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ દાનની રકમ સાથે જોડાયેલી કોઈપણ પ્રકારની ગેરરીતિ અટકાવવાનો છે. મંદિરમાં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં ભક્તો આવે છે. ભક્તો દ્વારા રોકડમાં પણ મોટી રકમનું દાન કરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં દાનની રકમની ગણતરી, તેની નોંધણી અને તિજોરીમાં જમા કરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પારદર્શક રહે તે જરૂરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિને પણ આ દિશામાં યોગ્ય વ્યવસ્થા ઉભી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
કોર્ટે મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિને તિજોરીના સંચાલન માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. એટલે કે દાનની રકમ ક્યાંથી આવી, કેટલી રકમ એકત્ર થઈ અને તે ક્યારે તથા કેવી રીતે તિજોરીમાં જમા થઈ તેની યોગ્ય નોંધ રાખવી જરૂરી રહેશે. આ પ્રકારની વ્યવસ્થા હોવાથી દાનની રકમના હિસાબમાં ગેરરીતિ થવાની શક્યતા ઓછી થઈ શકે છે. સાથે જ ભક્તો અને મંદિર વ્યવસ્થાપન વચ્ચે વિશ્વાસ પણ મજબૂત થઈ શકે છે. મંદિરના તિજોરી સંચાલનમાં જવાબદારી નક્કી કરવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કયા લોકો દાનની રકમ ગણશે, કોણ તેની નોંધ રાખશે અને કોણ તિજોરીમાં રકમ જમા કરાવશે તે અંગે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે મંદિરના સેવકો અને અન્ય લોકો દ્વારા ઉભા કરવામાં આવતા કોઈપણ પ્રકારના અવરોધને ગંભીરતાથી લેવાની વાત કહી છે. મંદિરની વ્યવસ્થામાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાની રીતે દખલ કરી શકે નહીં. ખાસ કરીને દાનની રકમ સાથે જોડાયેલા મામલામાં કોઈપણ અનધિકૃત વ્યક્તિ દ્વારા નાણાં એકત્ર કરવું કે તેને પોતાની પાસે રાખવું સ્વીકાર્ય ન હોવું જોઈએ. કોર્ટના આ વલણથી મંદિર સાથે જોડાયેલા તમામ લોકો માટે સ્પષ્ટ સંદેશ ગયો છે કે ભક્તોના દાનની રકમ સાથે કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી કે ગેરરીતિને ગંભીરતાથી લેવામાં આવશે.
આજના સમયમાં ઘણા ભક્તો મંદિરોમાં ઓનલાઈન દાન કરે છે. તેથી માત્ર રોકડ દાન જ નહીં, પરંતુ ઓનલાઈન મળતી રકમનું પણ યોગ્ય રીતે સંચાલન થવું જરૂરી છે. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે ઓનલાઈન માધ્યમથી મળતું દાન પણ મંદિરની સત્તાવાર તિજોરીમાં જમા થવું જોઈએ. આથી દાનની રકમ વ્યક્તિગત ખાતાઓ અથવા અનધિકૃત માધ્યમમાં જવાની શક્યતા ઘટાડી શકાય છે. ઓનલાઈન વ્યવસ્થાથી દરેક વ્યવહારની ડિજિટલ નોંધ પણ ઉપલબ્ધ રહે છે. તેના કારણે દાનની રકમ અંગે પાછળથી હિસાબ તપાસવો પણ સરળ બની શકે છે.
ધાર્મિક સ્થળોએ ભક્તો પોતાની શ્રદ્ધાથી દાન કરે છે. કોઈ વ્યક્તિ મંદિરને દાન આપે છે ત્યારે તેને વિશ્વાસ હોય છે કે તેના પૈસાનો ઉપયોગ મંદિરના ધાર્મિક કામકાજ, ભક્તોની સુવિધા અથવા અન્ય યોગ્ય હેતુ માટે થશે. આથી દાનની રકમમાં ગેરરીતિનો આરોપ માત્ર નાણાકીય બાબત નથી. તે ભક્તોની આસ્થા અને વિશ્વાસ સાથે પણ જોડાયેલો મુદ્દો છે. ખાસ કરીને બાંકે બિહારી જેવા પ્રસિદ્ધ મંદિરમાં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી લોકો દર્શન માટે આવે છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો આવતા હોવાથી દાનની રકમ પણ નોંધપાત્ર હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દાનના વ્યવસ્થાપન માટે મજબૂત અને પારદર્શક સિસ્ટમ હોવી જરૂરી છે.
અયોધ્યાના રામ મંદિર સાથે જોડાયેલા દાનની રકમના વિવાદ બાદ દેશના અન્ય મંદિરોમાં પણ દાનના સંચાલનને લઈને ચર્ચા વધી છે. ભક્તો પાસેથી મળતા નાણાંનો યોગ્ય હિસાબ રાખવો અને તેનો પારદર્શક ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. બાંકે બિહારી મંદિરનો મામલો પણ આ જ કારણસર મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે. અહીં મંદિરના સંચાલન પર નજર રાખતી કમિટી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં દાન એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે ગંભીર બાબતો સામે આવી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટ હવે મંદિરની દાન વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા લાવવા પર ભાર મૂકી રહી છે.
કોર્ટના નિર્દેશનો સૌથી મહત્વનો ભાગ એ છે કે ભક્તો પાસેથી મળતી દાનની રકમ કોઈ વ્યક્તિ પોતાની રીતે એકઠી કરીને પોતાની પાસે રાખી શકે નહીં. મંદિરમાં દાન આપવા માટે સત્તાવાર દાનપેટી અને ઓનલાઈન વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ થવો જોઈએ. આ રીતે ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવેલા દરેક રૂપિયાનો સત્તાવાર હિસાબ રાખી શકાય છે. જો મંદિરની બહાર અથવા અંદર કોઈ વ્યક્તિ પોતાની રીતે ભક્તો પાસેથી દાન એકત્ર કરે તો તેની યોગ્ય તપાસ અને દેખરેખ જરૂરી બને છે. આ જ પ્રકારની બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટ દ્વારા મંદિરની વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક બનાવવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્દેશ બાદ મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિની જવાબદારી વધી ગઈ છે. હવે દાનની રકમ એકત્ર કરવાથી લઈને તેને તિજોરીમાં જમા કરવા સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયા પર નજર રાખવી પડશે. દાનની ગણતરી દરમિયાન પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે. દાનની રકમની ગણતરી કોણ કરે છે, તેની નોંધ કોણ રાખે છે અને પૈસા તિજોરીમાં કોણ જમા કરાવે છે, તે અંગે જવાબદારી નક્કી કરવી પડશે. આ ઉપરાંત મંદિરની તિજોરીની સુરક્ષા અને તેની દેખરેખ માટે પણ મજબૂત વ્યવસ્થા બનાવવાની જરૂર છે.
મંદિરને મળતું દાન ભક્તોની શ્રદ્ધાનું પરિણામ હોય છે. તેથી તેની સુરક્ષા અને યોગ્ય ઉપયોગ મંદિર વ્યવસ્થાપનની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્દેશથી ભક્તોના દાનની રકમ અંગે વધુ પારદર્શિતા લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જો આ વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે લાગુ કરવામાં આવે તો દાનની રકમના સંચાલનમાં ગેરરીતિની શક્યતા ઘટી શકે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વૃંદાવનના બાંકે બિહારી મંદિરમાં દાનની રકમના કથિત દુરુપયોગ અને અનિયમિત ઉપાડના આરોપો સામે આવ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવતી તમામ દાનની રકમ મંદિરની દાનપેટી અથવા ઓનલાઈન માધ્યમથી તિજોરીમાં જમા થવી જોઈએ. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા વીડિયોમાં ત્રણ લોકો ભક્તો પાસેથી નાણાં એકઠા કરીને તેને પોલીથીન બેગમાં નાખતા જોવા મળતા હોવાની માહિતી આપવામાં આવી હતી. આ મામલાને ગંભીરતાથી લેતા કોર્ટએ મંદિરની તિજોરીનું સંચાલન પારદર્શક બનાવવા અને મંદિર સેવકો અથવા અન્ય કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા ઉભા કરવામાં આવતા અવરોધને ગંભીરતાથી લેવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. હવે સમગ્ર મામલામાં મંદિર વ્યવસ્થાપન કેવી રીતે આ નિર્દેશોનો અમલ કરે છે અને દાનની રકમના સંચાલનમાં કેટલી પારદર્શિતા લાવવામાં આવે છે તેના પર નજર રહેશે.
