જો તમે પણ તમારા ઘરની બહારની રોડની જગ્યા પર વર્ષોથી ગાડી પાર્ક કરો છો અને માનો છો કે ઘર સામેની જગ્યા તમારી “પર્સનલ પાર્કિંગ” છે, તો આ માન્યતા ખોટી પડી શકે છે. ઘણી વખત લોકો પોતાના ઘરના ગેટની સામે રોડ પર ઈંટ, ડબ્બા, ખુરશી, બેરલ અથવા અન્ય વસ્તુઓ મૂકીને જગ્યા રોકી લે છે અને બીજા લોકોને ત્યાં વાહન પાર્ક કરતા અટકાવે છે. પરંતુ માત્ર એટલા માટે કે કોઈ રોડ તમારા ઘરની સામે છે, તે જગ્યા પર તમારો ખાનગી માલિકી હક બની જતો નથી. જાહેર રસ્તો સામાન્ય રીતે જાહેર ઉપયોગ માટે હોય છે અને તેના ઉપયોગ તથા પાર્કિંગ અંગેના નિયમો સંબંધિત સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ નક્કી કરે છે.
ઘરની સામેની રોડ ખરેખર કોની?
ઘરની સામે રોડ હોવાનો અર્થ એ નથી કે રોડની બાજુની જગ્યા પણ ઘરના માલિકની મિલકત બની જાય. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ વર્ષોથી પોતાના ઘરની સામે એક જ જગ્યાએ કાર પાર્ક કરતો હોય, તો માત્ર લાંબા સમયથી ત્યાં વાહન પાર્ક કરવાથી તેને તે જગ્યા પર કાયમી અથવા વિશેષ માલિકી હક મળતો નથી.દિલ્હીના સંદર્ભમાં દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એક્ટ, 1957 હેઠળ જાહેર રસ્તાઓ પર નગરપાલિકાનો અધિકાર અને નિયંત્રણ હોય છે. કાયદાની કલમ 298 જાહેર રસ્તાઓ અંગે કોર્પોરેશનના અધિકાર સાથે સંબંધિત છે. એટલે ઘર સામેનો જાહેર રસ્તો વ્યક્તિની ખાનગી મિલકત નથી. આથી કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ઘરની બહાર રોડ પર “મારી પાર્કિંગ” લખીને બોર્ડ લગાવે, ખુરશી મૂકે, ઈંટો ગોઠવે કે અન્ય વસ્તુઓથી જગ્યા રોકે, તો માત્ર આવું કરવાથી તે જગ્યા તેની ખાનગી પાર્કિંગ બની જતી નથી.
તો શું જાહેર રોડ પર ગાડી પાર્ક કરવી ગેરકાયદેસર છે?
અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે જાહેર રસ્તા પર દરેક પ્રકારનું પાર્કિંગ ગેરકાયદેસર નથી. ઘણી જગ્યાએ સ્થાનિક નિયમો મુજબ રોડની બાજુમાં વાહન પાર્ક કરવાની મંજૂરી હોય છે. પરંતુ ક્યાં પાર્ક કરી શકાય, કેટલા સમય માટે કરી શકાય અને કયા સ્થળે પાર્કિંગ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે, તે સ્થાનિક પ્રશાસન તથા ટ્રાફિક નિયમો પર આધારિત છે.મોટર વાહન અધિનિયમ, 1988ની કલમ 117 હેઠળ રાજ્ય સરકારોને વાહનોના પાર્કિંગ સંબંધિત નિયમો બનાવવાની સત્તા છે. એટલે જાહેર રસ્તો હોવાના કારણે વ્યક્તિ મનમાની રીતે જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં અને જેટલા સમય માટે ઈચ્છે તેટલા સમય સુધી કાર ઊભી રાખી શકે એવું નથી. પાર્કિંગ માટે સ્થાનિક ટ્રાફિક અને પ્રશાસકીય નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
ક્યારે તમારી કાર સામે કાર્યવાહી થઈ શકે?
જો કોઈ વ્યક્તિ જાહેર રસ્તા પર એવી રીતે વાહન પાર્ક કરે કે જેના કારણે અન્ય વાહનચાલકો અથવા રાહદારીઓને મુશ્કેલી થાય, રસ્તા પર અવરોધ ઊભો થાય અથવા ટ્રાફિકની અવરજવર અસરગ્રસ્ત થાય, તો કાર્યવાહી થઈ શકે છે.મોટર વાહન અધિનિયમની કલમ 122 મુજબ જાહેર સ્થળે વાહન એવી સ્થિતિમાં મૂકવું મનાઈ છે કે જેના કારણે અન્ય વ્યક્તિઓને જોખમ, અવરોધ અથવા અસુવિધા ઊભી થાય. એટલે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ઘરની સામે ગાડી પાર્ક કરે અને તેનાથી રસ્તો બંધ થઈ જાય અથવા લોકોની અવરજવરમાં ગંભીર મુશ્કેલી પડે, તો તે સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે.તે જ રીતે કલમ 127 હેઠળ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં નિયમવિરુદ્ધ અથવા બિનજરૂરી રીતે ઊભેલા વાહનોને હટાવવાની અથવા ટો કરવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. તેથી “મારું ઘર છે એટલે અહીં કોઈ ગાડી ઊભી કરી શકે નહીં” અને “જાહેર રોડ છે એટલે હું ગમે ત્યાં ગાડી ઊભી કરી શકું” બંને માન્યતાઓ ખોટી છે.
કોઈ તમારા ગેટની સામે કાર પાર્ક કરે તો?
માની લો કે કોઈ વ્યક્તિ તમારા ઘરના ગેટની સામે કાર પાર્ક કરીને ચાલ્યો જાય છે અને તેના કારણે તમને કાર બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર એટલું કહેવું કે “આ જગ્યા મારા ઘરની સામે છે” પૂરતું નથી. પહેલા જોવું પડશે કે વાહન ખરેખર કોઈ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરી રહ્યું છે કે નહીં.જો કાર એવી જગ્યાએ ઊભી છે જ્યાં પાર્કિંગ મંજૂર છે અને તે કોઈ અવરોધ ઊભો કરતી નથી, તો માત્ર ઘર સામે હોવાના કારણે તેને દૂર કરાવવાનો વ્યક્તિગત અધિકાર મળતો નથી. પરંતુ જો વાહન તમારા ગેટનો પ્રવેશ બંધ કરે, રસ્તો રોકે, ટ્રાફિકમાં અવરોધ ઊભો કરે અથવા પાર્કિંગ પ્રતિબંધિત વિસ્તારમાં ઊભું હોય, તો ટ્રાફિક પોલીસ અથવા સંબંધિત સ્થાનિક સત્તાધિકારીને ફરિયાદ કરી શકાય છે. આવી સ્થિતિમાં જાતે વાહનને નુકસાન પહોંચાડવું, ટાયર ફોડી નાખવું, હવા કાઢી નાખવી અથવા બળજબરીથી ગાડી ખસેડવી યોગ્ય નથી. તેના બદલે કાયદેસરની ફરિયાદ કરવાની પ્રક્રિયા અપનાવવી જોઈએ.
દિલ્હીમાં પાર્કિંગ માટે ખાસ નિયમો
દિલ્હીમાં પાર્કિંગ વ્યવસ્થાને લઈને Delhi Maintenance and Management of Parking Places Rules, 2019 બનાવવામાં આવ્યા છે. આ નિયમોનો હેતુ માત્ર વાહનો માટે જગ્યા ફાળવવાનો નથી, પરંતુ ટ્રાફિક વ્યવસ્થા સુધારવી, રસ્તાઓ પરની ભીડ ઘટાડવી, રાહદારીઓની સુરક્ષા જાળવવી અને જાહેર રસ્તાઓનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ નિયમો હેઠળ રોડના વળાંક અને ચોરાહાની આસપાસના ચોક્કસ વિસ્તારોમાં પાર્કિંગ પર પ્રતિબંધ છે. અહેવાલ મુજબ ચોરાહા અથવા રોડના વળાંકથી આશરે 25 મીટરના વિસ્તારમાં રોડ પર પાર્કિંગ પ્રતિબંધિત છે. આ ઉપરાંત ફૂટપાથ, બસ સ્ટોપ, પાર્ક, ગ્રીન એરિયા અને અન્ય નિર્ધારિત પ્રતિબંધિત વિસ્તારોમાં પણ વાહન પાર્ક કરી શકાતું નથી.
કોલોનીની રોડ પણ ખાનગી પાર્કિંગ નથી
ઘણા લોકો એવું માને છે કે જો તેઓ કોઈ રહેણાંક સોસાયટી અથવા કોલોનીમાં રહે છે, તો તેમના ઘરની સામેનો રોડનો ભાગ તેમની ગાડી માટે આરક્ષિત છે. પરંતુ એવું આપમેળે બનતું નથી.રહેણાંક વિસ્તારમાં પાર્કિંગની સમસ્યા હોય તો સ્થાનિક પ્રશાસન, પાર્કિંગ મેનેજમેન્ટ સત્તાધિકારીઓ અને રહેવાસીઓની સંસ્થા એટલે કે RWA સાથે મળીને વ્યવસ્થા ગોઠવી શકે છે. ક્યાં વાહન પાર્ક થશે, કેટલા વાહનો માટે જગ્યા છે અને ઇમરજન્સી વાહનો માટે રસ્તો કેવી રીતે ખુલ્લો રાખવો, આવા મુદ્દાઓ માટે વ્યવસ્થિત પાર્કિંગ પ્લાન બનાવવામાં આવી શકે છે.આથી કોઈ એક વ્યક્તિ પોતે જ રોડના ચોક્કસ ભાગને “મારી પાર્કિંગ” જાહેર કરી દે તે યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને એમ્બ્યુલન્સ, ફાયર બ્રિગેડ અને અન્ય ઇમરજન્સી વાહનોની અવરજવર માટે રસ્તો ખુલ્લો રહે તે ખૂબ જરૂરી છે.
રસ્તા પર ખુરશી-ડ્રમ મૂકી જગ્યા રોકવી યોગ્ય છે?
ઘણી કોલોનીઓમાં જોવા મળે છે કે લોકો પોતાના ઘરની બહાર પાર્કિંગની જગ્યા બચાવવા માટે ઈંટો, પ્લાસ્ટિકના બેરલ, ખુરશીઓ, લોખંડના સ્ટેન્ડ અથવા અન્ય વસ્તુઓ મૂકી દે છે. કેટલાક લોકો તો આ વસ્તુઓ હટાવનાર સાથે ઝઘડો પણ કરે છે.પરંતુ જાહેર રસ્તા પર આવી રીતે જગ્યા રોકવાથી વ્યક્તિને કાયદેસર ખાનગી પાર્કિંગનો અધિકાર મળતો નથી. રસ્તો જાહેર ઉપયોગ માટે હોય તો તેનો ઉપયોગ પણ જાહેર નિયમો મુજબ જ થવો જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની સુવિધા માટે રસ્તાનો ભાગ કાયમી રીતે રોકે અને અન્ય વાહનો કે રાહદારીઓ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે તો સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ કાર્યવાહી કરી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પણ પાર્કિંગને ગંભીર મુદ્દો ગણાવ્યો
દેશમાં ખાસ કરીને મોટા શહેરોમાં વધતી વાહનોની સંખ્યા અને મર્યાદિત રોડ સ્પેસને કારણે પાર્કિંગ મોટી સમસ્યા બની રહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે M.C. Mehta v. Union of India (2019) મામલે દિલ્હીની પાર્કિંગ સમસ્યા અને શહેરી આયોજન સાથે તેના સંબંધ અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી.કોર્ટના અભિગમ મુજબ પાર્કિંગ માત્ર કાર ઊભી કરવાની બાબત નથી. તેની સીધી અસર ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, રસ્તા પરની ભીડ અને શહેરના આયોજન પર પડે છે. તેથી પાર્કિંગ માટે વ્યવસ્થિત નીતિ જરૂરી છે. દિલ્હીમાં પાર્કિંગ સ્થળોના સંચાલન માટે 2019ના નિયમો લાવવામાં આવવામાં પણ આ વ્યાપક સમસ્યાની ભૂમિકા રહી છે.
જો પાર્કિંગની સમસ્યા હોય તો શું કરવું?
જો તમારા વિસ્તારમાં પાર્કિંગની સમસ્યા છે, તો રોડનો એક ભાગ પોતાની મિલકત જાહેર કરવા કરતાં સ્થાનિક પ્રશાસન અથવા ટ્રાફિક વિભાગનો સંપર્ક કરવો યોગ્ય છે. જો કોઈ વાહન ગેટ બ્લોક કરે, રસ્તો બંધ કરે, ફૂટપાથ પર પાર્ક કરે અથવા પ્રતિબંધિત સ્થળે ઊભું હોય, તો તેની તસવીર અથવા અન્ય વિગતો સાથે સંબંધિત સત્તાધિકારીને ફરિયાદ કરી શકાય છે.બીજી તરફ, જો તમે પોતે વાહન પાર્ક કરો છો તો પણ માત્ર “અહીં બધા પાર્ક કરે છે” એટલા માટે કોઈ પણ જગ્યાએ ગાડી ઊભી ન કરવી. રોડ સાઇન, પાર્કિંગ બોર્ડ, સ્થાનિક નિયમો અને ટ્રાફિક સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
અંતે સમજવાની વાત શું?
સરળ ભાષામાં કહીએ તો ઘરની સામેનો જાહેર રસ્તો તમારી ખાનગી પાર્કિંગ નથી. તમે ત્યાં ગાડી પાર્ક કરી શકો છો કે નહીં તે રસ્તાની સ્થિતિ, સ્થાનિક પાર્કિંગ નિયમો અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થા પર આધારિત છે. જો પાર્કિંગ મંજૂર હોય અને વાહન કોઈને અવરોધ ન કરતું હોય તો માત્ર “ઘર સામે છે” એટલા માટે અન્ય વ્યક્તિને ત્યાં પાર્કિંગથી રોકી શકાય નહીં.પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ તમારા ગેટ, રસ્તા અથવા જાહેર અવરજવરમાં અવરોધ ઊભો કરે છે, તો નિયમો હેઠળ તેની સામે ફરિયાદ કરી શકાય છે. એટલે પાર્કિંગનો સાચો નિયમ એ છે કે જાહેર રોડ પર વ્યક્તિગત માલિકી નહીં, પરંતુ જાહેર નિયમો લાગુ પડે છે.
