ભારત ફરવા આવેલી ફ્રેન્ચ પ્રવાસી અને કન્ટેન્ટ ક્રિએટર મનિકાને અહીંની એક એવી બાબતથી આશ્ચર્ય થયું, જે ભારતીયો માટે હવે લગભગ સામાન્ય બની ગઈ છે. તાજમહેલ કે ભારતના ઐતિહાસિક સ્થળો નહીં, પરંતુ રસ્તા પર જોવા મળતા QR કોડે તેનું સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું. ચા, સ્ટ્રીટ ફૂડ, ઓટો રિક્ષા કે નાની દુકાનમાં પણ ફોનથી સ્કેન કરીને ચુકવણી થતી જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. તેણે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાનો અનુભવ શેર કરતાં કહ્યું કે ભારત આવતાં પહેલાં તેને UPI વિશે ખબર હતી, પરંતુ તે રોજિંદા જીવનમાં આટલી ઊંડે સુધી પહોંચી ગયું છે તેની તેને કલ્પના નહોતી.
‘QR કોડ તો દરેક જગ્યાએ દેખાય છે’
મનિકાએ પોતાના સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં જણાવ્યું કે ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણી માત્ર મોટા શહેરો, મોલ કે મોંઘી રેસ્ટોરાં સુધી મર્યાદિત નથી. તેની નજર નાના સ્ટ્રીટ ફૂડ સ્ટોલ, સ્થાનિક દુકાનો, કાફે અને ઓટો રિક્ષા સુધી પહોંચેલા QR કોડ પર ગઈ. તેના માટે સૌથી મોટો આશ્ચર્યનો મુદ્દો એ હતો કે બહુ નાની રકમની ચુકવણી પણ મોબાઈલથી સરળતાથી થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે ₹20નો નાસ્તો ખરીદવો હોય કે થોડા અંતરની ઓટો રિક્ષાની સવારી માટે પૈસા ચૂકવવાના હોય, QR કોડ સ્કેન કરીને તરત ચુકવણી થઈ શકે છે.
ફ્રાન્સથી ભારત આવી તો શું અલગ લાગ્યું?
મનિકાએ જણાવ્યું કે ફ્રાન્સમાં પણ ડિજિટલ અને કાર્ડથી ચુકવણી સામાન્ય છે, પરંતુ ભારતમાં તેને જે બાબત અલગ લાગી તે તેની પહોંચ છે. અહીં ડિજિટલ ચુકવણીનો ઉપયોગ માત્ર સુવિધાજનક સ્થળો પર નહીં, પરંતુ રોજિંદા નાના વ્યવહારોમાં પણ જોવા મળે છે. તેના અનુભવ મુજબ ભારતમાં ‘સ્કેન કરો, પૈસા આપો અને કામ પૂરું’ જેવી વ્યવસ્થા રસ્તાના નાના વેપારીથી લઈને સ્થાનિક વ્યવસાય સુધી સરળતાથી જોવા મળે છે. આ જ બાબતે તેને ભારતની ડિજિટલ વ્યવસ્થાને અલગ નજરથી જોવાની તક આપી.
10 વર્ષમાં UPI ક્યાંથી ક્યાં પહોંચ્યું?
મનિકાનો આ અનુભવ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે UPI પોતાના 10 વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે. UPIની શરૂઆત ઓગસ્ટ 2016માં નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં ડિજિટલ ચુકવણીની વ્યવસ્થા તરીકે શરૂ થયેલું UPI હવે ભારતના રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. આંકડા પણ તેની ઝડપ દર્શાવે છે. 2016-17ના નાણાકીય વર્ષમાં UPI મારફતે 1.78 કરોડ વ્યવહારો થયા હતા. 2025-26ના નાણાકીય વર્ષમાં આ સંખ્યા વધીને 24,162 કરોડ વ્યવહારો સુધી પહોંચી ગઈ. એટલે એક દાયકામાં વ્યવહારોની સંખ્યામાં લગભગ 13,000 ગણો વધારો થયો છે.
જાન્યુઆરીમાં જ થયા 21.70 અબજ વ્યવહારો
UPIની વર્તમાન પહોંચનો અંદાજ એ વાતથી પણ લગાવી શકાય છે કે જાન્યુઆરી 2026માં UPI પર 21.70 અબજ વ્યવહારો થયા હતા, જેની કુલ કિંમત ₹28.33 લાખ કરોડથી વધુ હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળે પણ જૂન 2025ના પોતાના અહેવાલમાં UPIને વ્યવહારોની સંખ્યાના આધારે વિશ્વની સૌથી મોટી છૂટક ઝડપી ચુકવણી વ્યવસ્થા તરીકે ઓળખાવી હતી.
ભારતીઓ માટે સામાન્ય, વિદેશીઓ માટે આશ્ચર્ય
ભારતમાં QR કોડ સ્કેન કરીને ચા કે નાસ્તાના પૈસા ચૂકવવા હવે કોઈ નવી વાત નથી. પરંતુ વિદેશથી આવતા પ્રવાસીઓ માટે આ દૃશ્ય ભારતની ડિજિટલ પરિવર્તનની અલગ જ તસવીર રજૂ કરે છે. મનિકાના અનુભવમાં પણ આ જ બાબત સામે આવી. તેને સમજાયું કે ભારતની ડિજિટલ ચુકવણી વ્યવસ્થા માત્ર ટેક્નોલોજી સુધી સીમિત નથી રહી, પરંતુ નાના વેપારીઓ અને સામાન્ય લોકોના રોજિંદા વ્યવહારોનો પણ હિસ્સો બની ગઈ છે. તેના માટે આ ભારતની મુલાકાત દરમિયાન જોવા મળેલા સૌથી અણધાર્યા સાંસ્કૃતિક તફાવતોમાંથી એક બની ગયો.
