જો તમે રોજિંદા રસોઈમાં પેકેટમાં મળતા મસાલા અને હિંગનો ઉપયોગ કરો છો, તો આ સમાચાર તમારા માટે મહત્વના છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI)ની તપાસમાં જાણીતી મસાલા બ્રાન્ડ એવરેસ્ટના કેટલાક ઉત્પાદનોમાં ગુણવત્તા અને લેબલિંગને લગતી ખામીઓ સામે આવી છે. તપાસ બાદ એવરેસ્ટ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સની કમ્પાઉન્ડેડ હિંગના વેચાણ પર આગામી આદેશ સુધી રોક લગાવવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત અન્ય કેટલીક પ્રોડક્ટ્સને લઈને પણ કંપનીને નોટિસ આપવામાં આવી છે. સરકારી લેબોરેટરીમાં કરવામાં આવેલા ટેસ્ટ દરમિયાન કમ્પાઉન્ડેડ હિંગના નમૂનાઓમાં નક્કી કરાયેલા ધોરણ મુજબનું આલ્કોહોલ દ્રાવ્ય અર્કનું પ્રમાણ જોવા મળ્યું ન હતું. નિયમ મુજબ કમ્પાઉન્ડેડ હિંગમાં આલ્કોહોલ દ્રાવ્ય અર્કનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું 5 ટકા હોવું જોઈએ. જોકે તપાસ દરમિયાન એક સેમ્પલમાં આ પ્રમાણ 0 ટકા મળ્યું હતું. પીળી હિંગના સેમ્પલમાં 3.29 ટકા અને કાળી હિંગના સેમ્પલમાં 4.4 ટકા અર્ક મળ્યું હતું.
આલ્કોહોલ દ્રાવ્ય અર્કને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો તે હિંગમાં રહેલા અસલી હિંગના ઘટકનું પ્રમાણ દર્શાવતું એક મહત્વનું માપ છે. બજારમાં મળતી કમ્પાઉન્ડેડ હિંગ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ હિંગ હોતી નથી. તેમાં લોટ, સ્ટાર્ચ અને અન્ય સામગ્રી ઉમેરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં નક્કી કરાયેલા પ્રમાણમાં અસલી હિંગના ઘટકો હોવા જરૂરી છે. ટેસ્ટમાં પ્રમાણ ઓછું મળવાથી પ્રોડક્ટની ગુણવત્તા સામે સવાલ ઊભા થયા છે. માત્ર એવરેસ્ટ જ નહીં, તપાસ દરમિયાન અન્ય એક જાણીતી બ્રાન્ડ લાલજી ગોધુની હિંગ સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. તેની હિંગના સેમ્પલમાં નક્કી કરેલા પ્રમાણ કરતાં વધુ સ્ટાર્ચ મળી આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. આ ખામીને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધિત ઉત્પાદનના વેચાણ અને ઉત્પાદન સામે પણ રોક લગાવવામાં આવી છે.
FSSAIની તપાસમાં હિંગ ઉપરાંત એવરેસ્ટની અન્ય કેટલીક પ્રોડક્ટ્સ પણ તપાસના દાયરામાં આવી છે. તેમાં એગ કરી મસાલા, ચિકન મસાલા અને ગરમ મસાલાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉત્પાદનોમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણો અને લેબલિંગ સંબંધિત નિયમોના ઉલ્લંઘનની બાબતો સામે આવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ મામલે FSSAIએ કંપનીને નોટિસ પાઠવી છે અને ભવિષ્યમાં આવી ખામીઓ ન સર્જાય તે માટે એક્શન પ્લાન રજૂ કરવા જણાવ્યું છે. કંપની તરફથી આપવામાં આવતો જવાબ અને રજૂ કરવામાં આવતી માહિતીના આધારે આગળની કાર્યવાહી નક્કી થઈ શકે છે. એટલે હાલ દરેક એવરેસ્ટ પ્રોડક્ટને ખરાબ ગણવી યોગ્ય નથી. કાર્યવાહી ચોક્કસ સેમ્પલ અને તપાસમાં સામે આવેલી ખામીઓને આધારે કરવામાં આવી રહી છે.
આ મામલે એક વાત સમજવી પણ જરૂરી છે કે પેકેટ પર લખાયેલા નામ અને જાહેરાત કરતાં ખાદ્ય પદાર્થની વાસ્તવિક ગુણવત્તા વધુ મહત્વની છે. મસાલા અને હિંગ જેવી વસ્તુઓ આપણે રોજિંદા ભોજનમાં ઉપયોગ કરીએ છીએ, તેથી તેમાં રહેલા ઘટકો અને ગુણવત્તાના ધોરણોનું પાલન થવું જરૂરી છે. ગ્રાહકો માટે પણ પેકેટ ખરીદતી વખતે લેબલ, ઘટકો, ઉત્પાદન તારીખ, બેસ્ટ બિફોર તારીખ અને અન્ય વિગતો તપાસવી ઉપયોગી બની શકે છે. આ કાર્યવાહી એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે દેશમાં પેકેજ્ડ ફૂડના લેબલિંગને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. FSSAI પેકેટ પર ખાદ્ય પદાર્થમાં ખાંડ, મીઠું અને ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય તો ગ્રાહકોને સરળતાથી તેની જાણ થાય તે માટે આગળના ભાગે ચેતવણી દર્શાવવાની વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા હેઠળ જે પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં નક્કી કરેલા ધોરણ કરતાં વધુ ખાંડ, મીઠું અથવા સંતૃપ્ત ચરબી હોય, તેના પેકેટના આગળના ભાગે લાલ રંગનું ષટ્કોણ આકારનું ચિહ્ન મૂકવાની વાત છે. તેમાં ‘હાઇ શુગર’, ‘હાઇ ફેટ’ અને ‘હાઇ સોલ્ટ’ જેવી ચેતવણી દર્શાવવામાં આવી શકે છે. આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકને પેકેટ ખોલ્યા વગર જ પ્રોડક્ટમાં કયા પોષક તત્વનું પ્રમાણ વધુ છે તેની જાણ કરાવવાનો છે. નવા લેબલિંગ નિયમોને લઈને ફૂડ ઇન્ડસ્ટ્રી તરફથી પણ વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. મોટી ખાદ્ય અને પીણાં બનાવતી કંપનીઓ સહિત ઉદ્યોગના કેટલાક વર્ગો આવા નિયમોની અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓનું માનવું છે કે ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમને સાચી માહિતી મળવી સૌથી મહત્વની બાબત છે.
એવરેસ્ટની પ્રોડક્ટ્સને લઈને અગાઉ પણ વિદેશોમાં ગુણવત્તા સંબંધિત વિવાદો સામે આવ્યા હતા. 2024માં સિંગાપોર અને હોંગકોંગમાં એવરેસ્ટની કેટલીક પ્રોડક્ટ્સમાં ઈથિલિન ઓક્સાઇડના મુદ્દાને લઈને કાર્યવાહી અને તપાસ થઈ હતી. જોકે હાલ સામે આવેલો મામલો અલગ છે અને તે ભારતમાં કરવામાં આવેલી ગુણવત્તા તપાસ તથા હિંગના નક્કી કરાયેલા ધોરણો સાથે સંબંધિત છે. ગ્રાહકો માટે આ સમગ્ર ઘટનાનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે પેકેજ્ડ મસાલા કે અન્ય ખાદ્ય વસ્તુ ખરીદતી વખતે માત્ર બ્રાન્ડના નામ પર આધાર રાખવો નહીં. પેકેટ પર આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી ધ્યાનથી વાંચવી જોઈએ. ખાસ કરીને કોઈ પ્રોડક્ટ પર સત્તાવાર રીતે પ્રતિબંધ કે વેચાણ રોકવાનો આદેશ આવ્યો હોય તો તે પ્રોડક્ટનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળવું જોઈએ.
હાલની કાર્યવાહીનો અર્થ એ નથી કે બજારમાં મળતા તમામ મસાલા અથવા હિંગ અસુરક્ષિત છે. ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવતા સેમ્પલ ટેસ્ટનો હેતુ નિયમોનું પાલન ન કરતી પ્રોડક્ટ્સની ઓળખ કરીને જરૂરી કાર્યવાહી કરવાનો છે. આ પ્રકારની તપાસથી કંપનીઓ પર પણ ગુણવત્તા જાળવવાનું દબાણ રહે છે અને ગ્રાહકોના હિતનું રક્ષણ થાય છે. રસોડામાં દરરોજ ઉપયોગમાં લેવાતી નાની-નાની વસ્તુઓની ગુણવત્તા પણ આપણા સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેથી મસાલા ખરીદતી વખતે પેકેટની વિગતો તપાસવી, વિશ્વસનીય સ્થળેથી ખરીદી કરવી અને સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવેલી ખાદ્ય સુરક્ષા સંબંધિત માહિતી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
