વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આજથી મધ્ય એશિયાના ચાર દિવસના પ્રવાસે જઈ રહ્યા છે. ભારત અને મધ્ય એશિયાના દેશો વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે આ મુલાકાતને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. વડાપ્રધાન 29 અને 30 ઓગસ્ટે ઉઝબેકિસ્તાનમાં રહેશે, ત્યારબાદ 31 ઓગસ્ટથી 1 સપ્ટેમ્બર સુધી કિર્ગિઝસ્તાનની મુલાકાત લેશે. પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ અનેક મહત્વપૂર્ણ બેઠકોમાં ભાગ લેશે અને વિવિધ દેશોના નેતાઓ સાથે દ્વિપક્ષીય ચર્ચા કરશે. આ પ્રવાસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન એટલે કે SCOની શિખર બેઠક રહેશે. કિર્ગિઝસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં યોજાનારી આ બેઠકમાં વડાપ્રધાન મોદી પણ હાજરી આપશે. SCOની સ્થાપનાને 25 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યાં હોવાથી આ સમિટને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. સંગઠનના સભ્ય દેશોના નેતાઓ એક જ મંચ પર ભેગા થવાના હોવાથી પ્રાદેશિક સુરક્ષા, આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
વડાપ્રધાન મોદીની આ મુલાકાત માત્ર એક સામાન્ય રાજદ્વારી પ્રવાસ નથી. ભારત માટે મધ્ય એશિયા વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વનો વિસ્તાર છે. ઉઝબેકિસ્તાન અને કિર્ગિઝસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં વેપાર, સુરક્ષા, સંરક્ષણ, ઊર્જા અને કનેક્ટિવિટી જેવા ક્ષેત્રો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન આ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા અંગે ચર્ચા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને આતંકવાદ, ઉગ્રવાદ અને અલગાવવાદ સામેની લડતને લઈને SCOમાં શરૂઆતથી જ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ ત્રણેય પડકારો સામે સભ્ય દેશો વચ્ચે માહિતીની આપ-લે, સુરક્ષા સહયોગ અને સંકલન વધારવા માટે ચર્ચા થઈ શકે છે. ભારત લાંબા સમયથી સરહદ પારના આતંકવાદ અને ઉગ્રવાદ સામે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ વધારવાની તરફેણ કરતું રહ્યું છે. તેથી SCOનું મંચ ભારત માટે આ મુદ્દાઓ ઉઠાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
વડાપ્રધાનની ઉઝબેકિસ્તાનની મુલાકાત પણ ખાસ છે. આ તેમની ઉઝબેકિસ્તાનની ચોથી મુલાકાત હશે. બંને દેશો વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો વધુ મજબૂત થયા છે. ભારત મધ્ય એશિયામાં પોતાની હાજરી વધારવા માટે સતત પ્રયાસ કરી રહ્યું છે અને ઉઝબેકિસ્તાન આ પ્રયાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. ઉઝબેકિસ્તાન બાદ વડાપ્રધાન કિર્ગિઝસ્તાન પહોંચશે. કિર્ગિઝસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં SCO સમિટમાં તેઓ અન્ય દેશોના નેતાઓ સાથે મુલાકાત કરશે. આ દરમિયાન પ્રાદેશિક સુરક્ષા ઉપરાંત આર્થિક અને રાજદ્વારી સહયોગના વિવિધ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની સંભાવના છે.
ભારત વર્ષ 2017થી SCOનું પૂર્ણ સભ્ય છે. સંગઠનમાં ભારતના જોડાયા બાદ મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે તેના રાજદ્વારી અને સુરક્ષા સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે. ભારત SCOને પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને સહયોગ માટે મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે જુએ છે. આ બેઠકમાં પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ પણ હાજરી આપશે તેવી માહિતી સામે આવી છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે હાલમાં અનેક મુદ્દાઓને લઈને તણાવ છે. તેથી SCO સમિટ દરમિયાન બંને દેશોના નેતાઓ એક જ મંચ પર જોવા મળશે. જોકે, હાલ મળતી માહિતી પ્રમાણે વડાપ્રધાન મોદી અને શાહબાઝ શરીફ વચ્ચે અલગથી દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાવાની શક્યતા નથી.
બીજી તરફ વડાપ્રધાન મોદી સમિટ દરમિયાન અન્ય મહત્વપૂર્ણ નેતાઓ સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠકો કરી શકે છે. તેમાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથેની મુલાકાત પર ખાસ નજર રહેશે. ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ લાંબા સમયથી મહત્વપૂર્ણ રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતા રાજકીય અને સુરક્ષા સમીકરણ વચ્ચે બંને નેતાઓ વચ્ચેની વાતચીતનું મહત્વ વધુ વધી જાય છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે પણ વડાપ્રધાન મોદીની મુલાકાત અથવા વાતચીત થઈ શકે છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદ સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ છે. આવી સ્થિતિમાં બંને નેતાઓની કોઈપણ ચર્ચા પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નજર રહેશે. જો મુલાકાત થાય તો દ્વિપક્ષીય સંબંધો ઉપરાંત પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને અન્ય મુદ્દાઓ પણ ચર્ચામાં આવી શકે છે.
SCO સમિટમાં રશિયા, ચીન, ભારત, પાકિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાના દેશો સહિત અનેક દેશો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ સંગઠનનું મહત્વ માત્ર સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત નથી. વેપાર, પરિવહન, ઊર્જા, ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી અને સાંસ્કૃતિક સહયોગ જેવા મુદ્દાઓ પણ તેની ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહે છે. ભારત માટે મધ્ય એશિયા સાથે કનેક્ટિવિટી પણ એક મહત્વનો મુદ્દો છે. મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે વેપાર અને પરિવહન સંબંધો વધારવા માટે ભારત વિવિધ માર્ગો અને પ્રોજેક્ટ્સ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન પણ કનેક્ટિવિટી અને વેપાર વધારવાના પ્રયાસો અંગે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
ઉઝબેકિસ્તાન અને કિર્ગિઝસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં સંરક્ષણ સહયોગ પણ મહત્વનો બની રહ્યો છે. બંને દેશો સાથે આતંકવાદ વિરોધી તાલીમ, સુરક્ષા સહયોગ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સંપર્ક વધારવાની શક્યતા છે. હિમાલય અને મધ્ય એશિયાનો વ્યૂહાત્મક વિસ્તાર ભારત માટે સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રવાસ એવા સમયે થઈ રહ્યો છે જ્યારે વિશ્વમાં અનેક ક્ષેત્રોમાં ભૂરાજકીય સમીકરણ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યાં છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ, આતંકવાદ અને વૈશ્વિક વેપાર જેવા મુદ્દાઓની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો પર પડી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં SCO જેવા મંચ પર ભારતની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
વડાપ્રધાન મોદીની ચાર દિવસની આ મુલાકાત દરમિયાન ભારત પોતાની પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ કરવાની સાથે મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે સંબંધોને વધુ ઊંડા બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે. ઉઝબેકિસ્તાન સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધો અને કિર્ગિઝસ્તાનમાં SCO સમિટ, બંને તબક્કા ભારતની વિદેશ નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. હવે સૌની નજર બિશ્કેકમાં યોજાનારી SCO સમિટ પર રહેશે. ખાસ કરીને વડાપ્રધાન મોદી અને અન્ય વૈશ્વિક નેતાઓ વચ્ચે થનારી બેઠકો, ભારતના સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ અને પાકિસ્તાન સાથે કોઈ અનૌપચારિક સંપર્ક થાય છે કે નહીં તેના પર ચર્ચા રહેશે. પુતિન અને જિનપિંગ સાથેની સંભવિત વાતચીત પણ આ પ્રવાસનું મુખ્ય આકર્ષણ બની શકે છે. આમ, વડાપ્રધાન મોદીની ઉઝબેકિસ્તાન અને કિર્ગિઝસ્તાનની મુલાકાત ભારત માટે મધ્ય એશિયામાં વ્યૂહાત્મક હાજરી મજબૂત કરવા, સુરક્ષા સહયોગ વધારવા અને વૈશ્વિક નેતાઓ સાથે સીધો સંવાદ આગળ વધારવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
