ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ હવે માત્ર બંને દેશો સુધી સીમિત રહ્યો નથી. પર્શિયન ગલ્ફના સૌથી શાંત અને મધ્યસ્થી તરીકે જાણીતા ઓમાનનું નામ પણ આ સંઘર્ષના કેન્દ્રમાં આવી ગયું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ અઠવાડિયે ઓમાનને લઈને કડક ધમકી આપતાં કહ્યું કે જો ઓમાન તેમના માર્ગમાં આવશે તો અમેરિકા તેના પર બોમ્બમારો કરી શકે છે. ટ્રમ્પની આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે સ્ટ્રેટ ઓફ હોમુર્ઝમાંથી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર અંગે છેલ્લા કેટલાંક અઠવાડિયાથી વાતચીત ચાલી રહી છે અને બંને દેશો સંયુક્ત નિવેદનને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા હોવાના અહેવાલ છે.
ટ્રમ્પનો ઓમાન પર ગુસ્સો કેમ?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ લાંબા સમયથી ઈરાન સામે કડક વલણ અપનાવી રહ્યા છે. તેમનો દાવો રહ્યો છે કે ઈરાનને નબળું બનાવવું અને તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે વધુ સારી ડીલ કરવી જરૂરી છે. પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં ઈરાને સ્ટ્રેટ ઓફ હોમુર્ઝને જ પોતાની વાટાઘાટોની શક્તિ તરીકે ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતો આ દરિયાઈ માર્ગ હવે અમેરિકન દબાણ અને ઈરાની નિયંત્રણના દાવા વચ્ચે સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. આ જ સમયે ઓમાન ઈરાન સાથે સીધી વાતચીત કરી રહ્યું છે. ટ્રમ્પને સંભવતઃ સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ વ્યવસ્થા થઈ જાય તો તે અમેરિકાના દબાણને નબળું પાડી શકે છે. AajTakના અહેવાલ મુજબ, ટ્રમ્પે ફોક્સ ન્યૂઝના રિપોર્ટર ટ્રે યિંગસ્ટ સાથે વાતચીતમાં ઓમાન અંગે આકરા શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ઓમાન તરફથી હજુ સુધી આ ધમકી અંગે કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા સામે આવી નથી.
હોમુર્ઝ આખરે આટલું મહત્વનું કેમ?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોમુર્ઝ પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચેનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે તેની ભૂમિકા અત્યંત મોટી છે. ગલ્ફ વિસ્તારમાંથી પસાર થતાં તેલ અને અન્ય ઊર્જા સંસાધનોના પરિવહન માટે આ માર્ગ મહત્વપૂર્ણ હોવાથી અહીં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા સમગ્ર વૈશ્વિક બજારને અસર કરી શકે છે.આ કારણે ઈરાન જ્યારે હોમુર્ઝમાં જહાજોની અવરજવર પર પોતાનો પ્રભાવ અથવા નિયંત્રણ દર્શાવે છે ત્યારે અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો માટે તે ગંભીર મુદ્દો બની જાય છે. બીજી તરફ ઈરાનનું કહેવું છે કે તેની સુરક્ષા અને પોતાના અધિકારોને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ વિસ્તારમાં વ્યવસ્થા થવી જોઈએ. આ પરિસ્થિતિમાં ઓમાન મધ્યસ્થીની ભૂમિકામાં આવી ગયું છે.
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે શું વાતચીત ચાલી રહી છે?
અહેવાલ મુજબ, ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે છેલ્લા ઘણા અઠવાડિયાથી હોમુર્ઝમાંથી જહાજોની અવરજવર અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઓમાન તરફથી આ વાતચીત અંગે જાહેરમાં બહુ વિગતો આપવામાં આવી નથી, જ્યારે ઈરાન તરફથી એવું જણાવાયું છે કે બંને દેશો સંયુક્ત નિવેદનને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની પ્રક્રિયામાં છે.આ સંભવિત વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ સ્ટ્રેટમાંથી જહાજોને સુરક્ષિત રીતે પસાર થવાનો રસ્તો શોધવાનો છે. સાથે જ ઈરાનના સુરક્ષા હિતો અને બંને દેશોના અધિકારોને ધ્યાનમાં રાખવાની વાત છે. પ્રાદેશિક અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સંભવિત વ્યવસ્થામાં જહાજો ગલ્ફમાં પ્રવેશતી વખતે ઈરાનના નિયંત્રણ હેઠળનો માર્ગ અને બહાર નીકળતી વખતે ઓમાનના નિયંત્રણ હેઠળનો માર્ગ ઉપયોગમાં લઈ શકે છે. જોકે આ ડીલનો માર્ગ સરળ નથી અને તેના અમલ માટે અમેરિકાની કેટલીક કાર્યવાહી પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
શું આ ખરેખર ‘ગોપનીય ડીલ’ છે?
આ સમગ્ર મામલાને ‘ગોપનીય ડીલ’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ હકીકતમાં બંને દેશો વચ્ચેની વાતચીત અંગે સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી. ઓમાન જાહેર મંચ પર ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક વાત કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન તરફથી સંયુક્ત નિવેદન તૈયાર કરવાની વાત સામે આવી છે.ઓમાન આ મુદ્દે એક સાથે બે બાબતો હાંસલ કરવા માગતું હોય તેવું દેખાય છે—એક તરફ હોમુર્ઝમાંથી જહાજોની અવરજવર ચાલુ રહે અને બીજી તરફ ઈરાનની સુરક્ષા ચિંતાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે. જો આ વ્યવસ્થા સફળ થાય તો ગલ્ફ વિસ્તારમાં તણાવ ઘટાડવામાં તેનો મોટો ફાળો થઈ શકે છે. પરંતુ અમેરિકા આ વ્યવસ્થાને કેવી રીતે જુએ છે તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સવાલ બની ગયો છે.
ઓમાન કેમ બન્યું મધ્યસ્થી?
ઓમાન ગલ્ફ ક્ષેત્રના અન્ય ઘણા દેશોની સરખામણીએ પોતાની સ્વતંત્ર અને સંતુલિત વિદેશ નીતિ માટે જાણીતું છે. તેની લગભગ 50 લાખની વસ્તી છે અને લાંબા સમયથી તે ઈરાન સાથે વાતચીતના પક્ષમાં રહ્યું છે. ભૂતકાળમાં પણ ઓમાન અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંવાદ માટે એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ રહ્યું છે.હાલની પરિસ્થિતિમાં કતાર અને પાકિસ્તાન પણ મધ્યસ્થીની ભૂમિકામાં જોવા મળી રહ્યા છે, પરંતુ ઓમાનનું ઈરાન સાથેનું લાંબા સમયનું રાજદ્વારી જોડાણ તેને વિશેષ સ્થાન આપે છે. આ જ કારણ છે કે હોમુર્ઝ મુદ્દે ઓમાનની ભૂમિકા હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની છે.
યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પણ ઓમાન કેમ બચ્યું?
હાલના સંઘર્ષ દરમિયાન ઈરાને અમેરિકન સૈન્ય મથકો ધરાવતા ગલ્ફના કેટલાક પડોશી દેશોને નિશાન બનાવ્યા છે, પરંતુ ઓમાનને અત્યાર સુધી નિશાન બનાવવામાં આવ્યું નથી. આ વાત ઓમાનની વિશિષ્ટ સ્થિતિ દર્શાવે છે.ઓમાને અમેરિકન સેનાને પોતાની કેટલીક સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી છે, પરંતુ અમેરિકાના જણાવ્યા મુજબ યુએઈ જેવા અન્ય ગલ્ફ દેશોની સરખામણીએ ઓમાન સાથેના તેના રક્ષા સંબંધો નાના સ્તરના છે. એટલે ઓમાન એક તરફ અમેરિકા સાથે સંબંધ જાળવી રહ્યું છે અને બીજી તરફ ઈરાન સાથે સંવાદના દરવાજા ખુલ્લા રાખે છે.
ઈરાન માટે હોમુર્ઝ શા માટે ‘વાટાઘાટનું હથિયાર’ બન્યું?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની સીધી વાતચીત હાલમાં લગભગ અટકી ગઈ છે. બંને દેશો વચ્ચેના એક વચગાળાના કરાર બાદ આગળની વ્યાપક ચર્ચા માટે 60 દિવસનો સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જે આ અઠવાડિયે પૂરો થયો છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયાને આગળ વધારવાના સ્પષ્ટ સંકેતો મળ્યા નથી.ટ્રમ્પે પણ હાલ ઈરાન સાથે કોઈ નવી વાતચીત નક્કી ન હોવાનું કહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ઈરાન માટે હોમુર્ઝ એક વ્યૂહાત્મક દબાણનું સાધન બની ગયું છે. જહાજોની અવરજવરનો મુદ્દો ઊભો કરીને ઈરાન અમેરિકા અને અન્ય દેશો પર દબાણ ઊભું કરી શકે છે, જ્યારે અમેરિકા તેને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગની સ્વતંત્ર અવરજવર સાથે જોડાયેલો મુદ્દો માને છે.
શું ઓમાન-ઈરાન ડીલથી અમેરિકાને નુકસાન થઈ શકે?
જો ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર અંગે કોઈ વ્યવસ્થા થઈ જાય તો તે તાત્કાલિક રીતે ગલ્ફમાં તણાવ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ અમેરિકા માટે પ્રશ્ન એ રહેશે કે આ વ્યવસ્થામાં ઈરાનને કેટલો નિયંત્રણ મળે છે.જો ઈરાનને હોમુર્ઝમાં પોતાની શરતો લાગુ કરવાની તક મળે તો વોશિંગ્ટન તેને ઈરાનની વ્યૂહાત્મક જીત તરીકે જોઈ શકે છે. બીજી તરફ જો ડીલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર અને દરિયાઈ તણાવ ઘટાડવાનો હોય તો તે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે મોટા સમાધાન તરફનું પ્રથમ પગલું પણ બની શકે છે. આ કારણસર ઓમાનની મધ્યસ્થીને લઈને વોશિંગ્ટનની ચિંતા વધી હોવાનું અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મોટી ડીલનો રસ્તો?
ઓમાનના વિદેશ મંત્રી અને ઈજિપ્તના વિદેશ મંત્રી વચ્ચે તાજેતરમાં બેઠક થઈ હતી. ત્યારબાદ ઈજિપ્ત તરફથી એવું કહેવામાં આવ્યું કે હોમુર્ઝ અંગેની સંભવિત ડીલ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વ્યાપક તથા લાંબા ગાળાના કરાર તરફનો રસ્તો ખોલી શકે છે.જો આ વાતચીત આગળ વધે અને જહાજોની અવરજવર અંગે કોઈ સ્વીકાર્ય ફોર્મ્યુલા તૈયાર થાય તો તે માત્ર હોમુર્ઝની સમસ્યા હલ નહીં કરે, પરંતુ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરીથી સીધી રાજદ્વારી વાતચીત માટે વાતાવરણ પણ ઊભું કરી શકે છે. જોકે હાલ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનો મોટો અભાવ હોવાથી આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.
ટ્રમ્પની ધમકી બાદ ઓમાનનું મૌન
ટ્રમ્પની ધમકી બાદ ઓમાન તરફથી કોઈ મોટું સત્તાવાર નિવેદન સામે આવ્યું નથી. અહેવાલ મુજબ ઓમાનની સરકારી સમાચાર એજન્સી પર પણ વિદેશ નીતિ સંબંધિત આ મુદ્દે કોઈ આક્રમક પ્રતિક્રિયા જોવા મળી નથી. ત્યાં સામાન્ય રાજદ્વારી મુલાકાતો, મસ્કત સ્ટોક એક્સચેન્જ, રમતગમત અને આયાત સંબંધિત સમાચાર પ્રકાશિત થઈ રહ્યા છે.આ મૌનને ઓમાનની કૂટનીતિક શૈલી તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે. દેશ સામાન્ય રીતે જાહેર ટકરાવ કરતાં પડદા પાછળની વાતચીત અને મધ્યસ્થીને પ્રાથમિકતા આપે છે. તેથી ટ્રમ્પની ધમકીનો જવાબ તરત જ આક્રમક ભાષામાં આપવાને બદલે ઓમાન પોતાની વાતચીતની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખે તેવી શક્યતા છે.
હાલનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ટ્રમ્પની ધમકીથી ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની વાતચીત અટકશે કે વધુ ગુપ્ત રાજદ્વારી પ્રયાસો શરૂ થશે. જો ઓમાન પાછું હટી જાય તો હોમુર્ઝમાં જહાજોની અવરજવર અંગે અનિશ્ચિતતા વધી શકે છે. બીજી તરફ જો ઓમાન ઈરાન સાથેની ચર્ચા ચાલુ રાખે તો અમેરિકા સાથે તેના સંબંધોમાં તણાવ વધવાનું જોખમ રહેશે.આ આખા વિવાદમાં ગલ્ફના અન્ય દેશો, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ઊર્જા બજારોની નજર પણ હોમુર્ઝ પર છે. કારણ કે અહીં થતી કોઈપણ મોટી અથડામણ અથવા અવરજવર પર ગંભીર અસર વિશ્વના તેલ બજાર અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા સુધી પહોંચી શકે છે.હાલમાં એટલું સ્પષ્ટ છે કે ઓમાન પોતાને યુદ્ધના પક્ષકાર તરીકે નહીં પરંતુ મધ્યસ્થી તરીકે રજૂ કરવા માગે છે. ઈરાન હોમુર્ઝને પોતાની વ્યૂહાત્મક શક્તિ તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા ઈરાન પર દબાણ જાળવી રાખવા માગે છે. આ ત્રણેય દેશોના હિતો એકબીજા સાથે અથડાતા હોવાથી ઓમાનની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.
શાંતિના દૂત ઓમાન સામે સૌથી મોટો પડકાર
હોમુર્ઝમાં ચાલી રહેલી ઈરાન-ઓમાનની વાતચીત માત્ર બે દેશો વચ્ચેની સામાન્ય સમજૂતી નથી. તેની અસર અમેરિકા, ગલ્ફના દેશો, વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજાર સુધી પહોંચી શકે છે. ઓમાન અત્યાર સુધી શાંતિ અને સંવાદનો માર્ગ અપનાવતું આવ્યું છે, પરંતુ ટ્રમ્પની તાજેતરની ધમકીથી તેના માટે પરિસ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની છે.એક તરફ ઈરાન સાથે વાતચીત ચાલુ રાખવાથી હોમુર્ઝમાં જહાજોની સુરક્ષા માટે રસ્તો મળી શકે છે, તો બીજી તરફ અમેરિકાનો વિરોધ ઓમાન પર કૂટનીતિક દબાણ વધારી શકે છે. હવે સમગ્ર દુનિયાની નજર એ વાત પર છે કે ઓમાન આ દબાણ વચ્ચે પોતાની મધ્યસ્થીની ભૂમિકા કેટલી સફળતાથી નિભાવે છે અને શું હોમુર્ઝ અંગેની આ સંભવિત સમજૂતી અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે કોઈ મોટી શાંતિ ડીલનો રસ્તો ખોલી શકે છે કે નહીં.
