બિહારમાં વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ કાર્યવાહી અને બળપ્રયોગનો મામલો હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. રાજ્ય સરકારે કોર્ટમાં રજૂ કરેલા સોગંદનામામાં પ્રદર્શનકારીઓ પર કારણ વગર બળપ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે 22 જુલાઈથી 25 જુલાઈ વચ્ચે રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં થયેલા કેટલાક વિરોધ પ્રદર્શન હિંસક બની ગયા હતા. આ દરમિયાન પોલીસ અને વહીવટી તંત્રના અધિકારીઓ ઉપરાંત કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓ પણ ઘાયલ થયા હતા. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન વિરોધ પ્રદર્શનને લઈને કુલ 69 FIR નોંધવામાં આવી હતી અને આશરે 500 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જોકે, તમામ ધરપકડ કરાયેલા લોકો સામે સમાન પ્રકારની કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. જે 222 વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનકારીઓનો અગાઉ કોઈ ગુનાહિત રેકોર્ડ નહોતો, તેમને જામીન પર મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યા હોવાનું સરકારએ જણાવ્યું છે. આ ઉપરાંત 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના એવા સગીરો, જેમનો કોઈ ગુનાહિત ઇતિહાસ નહોતો, તેમને સામાન્ય બોન્ડ પર છોડી દેવામાં આવ્યા હતા.
સરકારના સોગંદનામામાં છપરામાં બનેલી હિંસક ઘટનાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં વિરોધ દરમિયાન બે BDO, ત્રણ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર, બે સબ-ઇન્સ્પેક્ટર અને 11 કોન્સ્ટેબલ ઘાયલ થયા હોવાનું જણાવાયું છે. આ ઘટનામાં એક BDOની આંખને ગંભીર નુકસાન પહોંચ્યું અને તેમણે આંખ ગુમાવી હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજા એક અધિકારીને માથામાં ગંભીર ઈજા પહોંચી હતી. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે આ પ્રકારની ઘટનાઓને કારણે કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ ગંભીર બની ગઈ હતી. વિરોધ દરમિયાન ફાયરિંગની ઘટનાઓ પણ સામે આવી હતી. સિવાનમાં એક કોન્સ્ટેબલ ભીડ વચ્ચે ઘેરાઈ ગયા બાદ પોતાની AK-47 રાઇફલથી હવામાં ચાર રાઉન્ડ ફાયર કર્યા હતા. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે આ ગોળીબારમાં કોઈ વ્યક્તિને ઈજા પહોંચી નહોતી. ઘટનાને ગંભીરતાથી લેતા સંબંધિત કોન્સ્ટેબલને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેની સામે વિભાગીય તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે. એટલે કે સરકારના પોતાના સોગંદનામામાં પણ આ પ્રકારના ફાયરિંગની ઘટના બની હોવાની વાત સ્વીકારવામાં આવી છે.
બીજી તરફ હાથી ચોક વિસ્તારમાં થયેલી ઘટના વધુ ગંભીર હતી. અહીં એક ASIએ 9 mm પિસ્તોલથી બે રાઉન્ડ ફાયર કર્યા હતા. આ ગોળીબારમાં ત્રણ પ્રદર્શનકારીઓને મામૂલી ઈજા થઈ હોવાનું સરકાર તરફથી જણાવાયું છે. ફાયરિંગ કઈ પરિસ્થિતિમાં થયું, ગોળીબાર કેટલા અંતરેથી કરવામાં આવ્યો અને ગોળીઓ કયા એંગલથી છોડવામાં આવી તે જાણવા માટે બેલેસ્ટિક તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. આ તપાસના પરિણામથી ફાયરિંગની પરિસ્થિતિ અને તેનો જવાબદાર કોણ હતો તે અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળી શકે છે. આ સમગ્ર મામલામાં વીડિયો ફૂટેજ અને અન્ય ડિજિટલ પુરાવા પણ ખૂબ મહત્વના બની શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ બાદ તમામ વીડિયો ફૂટેજ, રેકોર્ડ અને સંબંધિત ડિજિટલ માહિતી સુરક્ષિત રાખવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. એડિશનલ DGPને આ અંગે જરૂરી સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. આ વીડિયો અને રેકોર્ડિંગ્સમાંથી પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચેની વાસ્તવિક સ્થિતિ, બળપ્રયોગ પહેલા શું થયું અને ત્યારબાદ કઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી તે જાણવા મદદ મળી શકે છે.
કોર્ટ દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓની ગોપનીયતા અંગે પણ ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. વિરોધમાં સામેલ વિદ્યાર્થીઓ અથવા અન્ય લોકોનો અંગત ડેટા, ડિજિટલ માહિતી અથવા ઓળખ સોશિયલ મીડિયા કે અન્ય જાહેર માધ્યમો પર જાહેર ન કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. આનો હેતુ તપાસ દરમિયાન વ્યક્તિગત માહિતીનો દુરુપયોગ અટકાવવાનો અને કાયદેસરની પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રદર્શનકારીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે. બિહાર સરકારનો મુખ્ય બચાવ એ છે કે પોલીસ દ્વારા કાર્યવાહી એકતરફી કે કારણ વગર કરવામાં આવી નહોતી. સરકારનું કહેવું છે કે અનેક સ્થળોએ પ્રદર્શન હિંસક બની ગયા હતા અને કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ જાળવવા માટે પોલીસને પગલાં લેવા પડ્યા હતા. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, કેટલાક સ્થળોએ પોલીસ અને વહીવટી અધિકારીઓ પર પણ હુમલા થયા હતા. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોલીસ દ્વારા ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
આ કેસમાં દિલ્હીની પોલીસ તરફથી પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. દિલ્હીની પોલીસના જણાવ્યા પ્રમાણે, 30 હજારથી વધુ લોકોના મોટા વિરોધને નિયંત્રિત કરવા માટે લગભગ ત્રણ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં પાંચ હજારથી વધુ પોલીસ અને સુરક્ષા જવાનો તહેનાત કરવામાં આવ્યા હતા. પોલીસનો દાવો છે કે શરૂઆતમાં ભીડને સંભાળવા માટે નિયંત્રિત અને ક્રમશઃ વધતી કાર્યવાહી એટલે કે ગ્રેડેડ ફોર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ બેરિકેડ તૂટી ગયા પછી સ્થિતિ ઝડપથી નિયંત્રણ બહાર જતી રહી હોવાનું પોલીસનું કહેવું છે. આવી સ્થિતિમાં વધારાનું બળ વાપરવું પડ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. દિલ્હી પોલીસે જણાવ્યું છે કે સમગ્ર ઘટનામાં 240થી વધુ પોલીસકર્મીઓ અને લગભગ 200 પ્રદર્શનકારીઓ ઘાયલ થયા હતા. પોલીસના સોગંદનામામાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પ્રદર્શન દરમિયાન કેટલાક અસામાજિક તત્વો અને અગાઉ ગુનાહિત ઇતિહાસ ધરાવતા લોકો પણ ભીડમાં જોડાઈ ગયા હતા, જેના કારણે સ્થિતિ વધુ વણસી હતી.
હવે આ મામલામાં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે પોલીસનો બળપ્રયોગ ખરેખર પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જરૂરી હતો કે નહીં અને ક્યાંક નિયમોનો ભંગ થયો હતો કે નહીં. સરકાર અને પોલીસ બંને પોતાના બચાવમાં હિંસક પરિસ્થિતિ અને મોટી ભીડનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ પ્રદર્શનકારીઓ તરફથી બળપ્રયોગ અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. આથી વીડિયો ફૂટેજ, મેડિકલ રિપોર્ટ, પોલીસ રેકોર્ડ અને અન્ય ડિજિટલ પુરાવા તપાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ હવે બંને તરફના દાવાઓનું પરીક્ષણ થવાનું છે. એક તરફ સરકારનો દાવો છે કે પ્રદર્શન હિંસક બન્યા બાદ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે કાર્યવાહી જરૂરી બની હતી. બીજી તરફ ફાયરિંગ અને ઘાયલ થયેલા વિદ્યાર્થીઓની ઘટનાઓને લઈને પોલીસની જવાબદારી અને બળપ્રયોગની મર્યાદા અંગે સવાલો છે. ખાસ કરીને હાથી ચોકમાં ત્રણ પ્રદર્શનકારીઓને ગોળી વાગવાની ઘટના અને સિવાનમાં AK-47થી હવામાં ચાર રાઉન્ડ ફાયરિંગ જેવી ઘટનાઓ તપાસના કેન્દ્રમાં રહી શકે છે.
આ સમગ્ર મામલે ધરપકડ કરાયેલા વિદ્યાર્થીઓ અંગે પણ સરકારની સ્થિતિ નોંધપાત્ર છે. અગાઉ કોઈ ગુનાહિત રેકોર્ડ ન ધરાવતા 222 વિદ્યાર્થીઓને જામીન પર મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત નાબાલિક પ્રદર્શનકારીઓને પણ સામાન્ય બોન્ડ પર છોડી દેવામાં આવ્યા છે. આથી સરકારની કાર્યવાહી દરમિયાન અલગ-અલગ કેટેગરીના લોકો સાથે અલગ રીતે વર્તવામાં આવ્યું હોવાનું સોગંદનામામાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. હવે આગળની તપાસમાં ફાયરિંગની ઘટનાઓમાં કોણ જવાબદાર હતું, પોલીસે કયા સંજોગોમાં બળપ્રયોગ કર્યો, કેટલી કાર્યવાહી નિયમ મુજબ હતી અને ક્યાંક મર્યાદા વટાવવામાં આવી હતી કે નહીં તે સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. ડિજિટલ પુરાવા સુરક્ષિત રાખવાનો સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ આ સમગ્ર મામલામાં મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે માત્ર બંને પક્ષના મૌખિક દાવાઓના આધારે સત્ય સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ બની શકે છે. બિહારના વિદ્યાર્થી વિરોધ સાથે જોડાયેલો આ કેસ હવે માત્ર રાજ્યની કાયદો-વ્યવસ્થાનો મુદ્દો રહ્યો નથી, પરંતુ પોલીસની જવાબદારી, પ્રદર્શનકારીઓના અધિકારો અને જાહેર સ્થળે બળપ્રયોગની મર્યાદા અંગે પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ થયેલા સોગંદનામા બાદ હવે તપાસ અને પુરાવા આધારે આ મામલે આગળની કાનૂની કાર્યવાહી કેવી દિશા લે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
