ભારતમાં મૃત્યુદંડ આપવાની પદ્ધતિને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે. ફાંસીની જગ્યાએ ‘લીથલ ઈન્જેક્શન’ એટલે કે ઝેરી ઈન્જેક્શન અથવા અન્ય ઓછું પીડાદાયક વિકલ્પથી મૃત્યુદંડ આપવાની માગ કરતી જાહેર હિતની અરજી સુપ્રીમ કોર્ટે ફગાવી દીધી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશમાં હાલમાં કાયદા હેઠળ અમલમાં રહેલી ફાંસીની પદ્ધતિ બંધારણીય રીતે માન્ય છે અને તેને હાલ ગેરકાયદેસર ગણાવી શકાય નહીં. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેંચે આ મામલે ચુકાદો આપ્યો હતો. અરજીમાં મૃત્યુદંડની હાલની પદ્ધતિ અને ફાંસી સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈને પડકારવામાં આવી હતી. અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ફાંસીની પ્રક્રિયા અત્યંત પીડાદાયક, ક્રૂર અને અમાનવીય હોઈ શકે છે. તેથી મૃત્યુદંડની સજા અમલમાં મૂકવા માટે એવી પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ જેમાં શક્ય તેટલું ઓછું દુઃખ થાય.
આ અરજી સિનિયર વકીલ ઋષિ મલ્હોત્રા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેમાં BNSSની કલમ 393(5)ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારવામાં આવી હતી. અરજદાર તરફથી બંધારણના અનુચ્છેદ 21નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સાથે વ્યક્તિને સન્માનજનક રીતે મૃત્યુ આપવાનો મુદ્દો પણ જોડાયેલો છે. તેથી મૃત્યુદંડની સજા અમલમાં મૂકવાની પદ્ધતિ પણ માનવીય હોવી જોઈએ. અરજદારની દલીલ હતી કે ફાંસી બાદ કેદીને મૃત જાહેર કરવામાં લાંબો સમય લાગી શકે છે અને આ દરમિયાન તેને શારીરિક પીડા સહન કરવી પડી શકે છે. અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ઝેરી ઈન્જેક્શન જેવી પદ્ધતિમાં મૃત્યુની પ્રક્રિયા ટૂંકા સમયમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મૃત્યુદંડની પદ્ધતિને લઈને થયેલી ચર્ચા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પ્રસ્તાવોનો પણ અરજીમાં હવાલો આપવામાં આવ્યો હતો.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાલની સ્થિતિમાં આ દલીલોને આધારે ફાંસીની પદ્ધતિ બદલવાનો આદેશ આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. કોર્ટે અગાઉના સંબંધિત ચુકાદાઓને ફરીથી મોટી બેંચ સમક્ષ મોકલવાની માગને પણ સ્વીકારી નહોતી. અદાલતે માન્યું કે હાલના તબક્કે એવો કોઈ પૂરતો મજબૂત આધાર રજૂ કરવામાં આવ્યો નથી જેના આધારે અગાઉના કાયદાકીય નિર્ણયોની પુનઃસમીક્ષા જરૂરી બને. આ ચુકાદાનો અર્થ એ નથી કે ભવિષ્યમાં મૃત્યુદંડની પદ્ધતિ અંગે ચર્ચાનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો આગામી સમયમાં નક્કર વૈજ્ઞાનિક અથવા તબીબી પુરાવા સામે આવે અને તેનાથી ફાંસી કરતાં અન્ય કોઈ પદ્ધતિ વધુ સુરક્ષિત અને માનવીય હોવાનું સાબિત થાય, તો આ મુદ્દા પર ફરીથી વિચાર થઈ શકે છે.
કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પણ આ દિશામાં અભ્યાસ કરવાની સંભાવના તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. જો સરકાર ઈચ્છે તો કાયદા, ફોરેન્સિક મેડિસિન અને ન્યુરોસાયન્સ સહિતના વિવિધ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવી શકે છે. આવી સમિતિ ફાંસી ઉપરાંત મૃત્યુદંડ અમલમાં મૂકવાની અન્ય પદ્ધતિઓ અંગે વૈજ્ઞાનિક અને તબીબી દૃષ્ટિકોણથી અભ્યાસ કરી શકે છે. આથી ભવિષ્યમાં સરકારના સ્તરે મૃત્યુદંડની પદ્ધતિમાં ફેરફાર અંગે ચર્ચા માટે જગ્યા રહે છે. આ મામલે કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ પણ મહત્વનો રહ્યો હતો. અગાઉ એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણીએ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે સરકાર મૃત્યુદંડની પદ્ધતિના આ મુદ્દા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. જોકે, કેદીને ફાંસી અથવા લીથલ ઈન્જેક્શન જેવી પદ્ધતિમાંથી પોતાની પસંદગી કરવાની છૂટ આપવી વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ હોવાનું કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું.
કાનૂની નિષ્ણાતોએ પણ આ મુદ્દે અલગ-અલગ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યા હતા. કેટલાક નિષ્ણાતોએ ફાંસીની જગ્યાએ અન્ય પદ્ધતિઓ અંગે વિચાર કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યારે કેટલાકે લીથલ ઈન્જેક્શનની પદ્ધતિ સાથે જોડાયેલા જોખમો તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. ખાસ કરીને અમેરિકામાં લીથલ ઈન્જેક્શન દ્વારા મૃત્યુદંડ આપતી વખતે કેટલીક વખત પ્રક્રિયા નિષ્ફળ રહી હોવાના અથવા લાંબી ચાલવાના કિસ્સાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ચર્ચાનો મૂળ મુદ્દો એ છે કે જ્યારે કાયદા હેઠળ કોઈ વ્યક્તિને મૃત્યુદંડની સજા આપવામાં આવે ત્યારે તે સજા કેવી રીતે અમલમાં મૂકવી. ફાંસી ભારતમાં લાંબા સમયથી મૃત્યુદંડ અમલમાં મૂકવાની કાયદેસર પદ્ધતિ છે. બીજી તરફ, માનવાધિકાર અને તબીબી દૃષ્ટિકોણથી એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે મૃત્યુદંડની પ્રક્રિયામાં શક્ય તેટલું ઓછું દુઃખ અને શારીરિક પીડા થવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટના હાલના ચુકાદા બાદ ભારતમાં મૃત્યુદંડની કાયદેસર સજા અમલમાં મૂકવા માટે ફાંસીની પદ્ધતિમાં તાત્કાલિક કોઈ ફેરફાર થશે નહીં. જોકે, કોર્ટે ભવિષ્યમાં વૈજ્ઞાનિક અને મેડિકલ પુરાવાના આધારે આ મુદ્દા પર ફરી વિચાર કરવાની સંભાવના ખુલ્લી રાખી છે. એટલે કે હાલ ફાંસીની પદ્ધતિ યથાવત રહેશે, પરંતુ નવી વૈજ્ઞાનિક માહિતી સામે આવે તો કાયદાકીય અને બંધારણીય સમીક્ષા માટે રસ્તો ખુલ્લો રહેશે. આ ચુકાદો મૃત્યુદંડની સજા અંગે ચાલી રહેલી લાંબી કાનૂની અને માનવાધિકારની ચર્ચામાં મહત્વનો બની શકે છે. એક તરફ અદાલતે હાલની કાયદેસર પ્રક્રિયાને માન્યતા આપી છે, તો બીજી તરફ ભવિષ્યમાં વધુ માનવીય વિકલ્પો અંગે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસની શક્યતા પણ સ્વીકારી છે. હવે આ મામલે કેન્દ્ર સરકાર નિષ્ણાત સમિતિ બનાવે છે કે નહીં અને ભવિષ્યમાં કોઈ નવી વૈજ્ઞાનિક માહિતી સામે આવે છે કે નહીં તેના પર નજર રહેશે.
