ઉજ્જૈનના પ્રસિદ્ધ મહાકાલ મંદિરમાં શ્રાવણ મહિનાના સોમવારે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ઉમટી પડ્યા હતા. ભગવાન મહાકાલ અને વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખુલતા શ્રી નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરના દર્શન માટે વહેલી સવારથી જ લાંબી કતારો લાગી હતી. આ દરમિયાન હરસિદ્ધિ મંદિર ચોક નજીક અચાનક અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો હતો. બેરિકેડિંગની અંદર ડીપી પાસે કરંટ ફેલાયો હોવાની અફવા ફેલાતાં દર્શનની રાહ જોઈ રહેલા લોકોમાં ગભરાટ ફેલાયો હતો. ભીડમાં કેટલાક લોકો આગળ વધવા લાગ્યા અને ધક્કામુક્કી થતાં ભાગદોડ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. આ ઘટનામાં અનેક શ્રદ્ધાળુઓ પડી ગયા હતા અને કેટલાકને ઈજા પહોંચી હતી.
ઘટનાની જાણ થતાં જ સ્થળ પર હાજર પોલીસકર્મીઓ અને સુરક્ષા જવાનોએ સ્થિતિ સંભાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભીડને નિયંત્રિત કરીને ઈજાગ્રસ્તોને બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમને તાત્કાલિક સારવાર માટે ચરક હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ, આ ઘટનામાં આશરે 13 શ્રદ્ધાળુઓ ઈજાગ્રસ્ત થયા છે. જોકે, ઘટનાના કારણે થોડા સમય માટે દર્શન વ્યવસ્થા પર અસર પડી હતી, પરંતુ પોલીસ અને વહીવટી તંત્રની કામગીરી બાદ સ્થિતિ સામાન્ય કરવામાં આવી હતી અને ભક્તોને ફરીથી વ્યવસ્થિત રીતે દર્શન કરાવવામાં આવ્યા હતા.
ભાગદોડ દરમિયાન અનેક શ્રદ્ધાળુઓ બેરિકેડ સાથે અથડાયા હતા. કેટલાક લોકો ભીડના દબાણને કારણે જમીન પર પડી ગયા હતા. કેટલાક ભક્તોની તબિયત પણ લથડી હતી અને બેભાન થઈ ગયાની માહિતી સામે આવી હતી. સુરક્ષા કર્મચારીઓ ઉપરાંત પરિવારજનો અને અન્ય ભક્તોએ પણ મુશ્કેલીમાં ફસાયેલા લોકોને ભીડમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરી હતી. આ સમગ્ર ઘટનાને કારણે થોડા સમય માટે મંદિર પરિસરમાં ચિંતા અને ગભરાટનું વાતાવરણ જોવા મળ્યું હતું. ઈજાગ્રસ્તોમાં ઉજ્જૈનના ઢાંચા ભવન વિસ્તારની હિન્દુબાઈ, કિશનપુરાના 19 વર્ષીય સાગર, ઢાંચા ભવનની લક્ષ્મીબાઈ, ગંજબાસોદાની અનસૂયા અને તેમની માતા મમતા, વાપી ગુજરાતના સિલવાસા ગામના હરિશ્ચંદ્ર, ગ્વાલિયરની 18 વર્ષીય સોનમ, બિહારના દરભંગાના સુજીત કુમાર, ગ્વાલિયરની ખુશી તેમજ વલસાડ ગુજરાતની તુલસી અને તેમની માતા રેખાબાઈનો સમાવેશ થાય છે. તમામને સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા.
આ ઘટનામાં હરિશ્ચંદ્રને પગમાં ગંભીર ઈજા થઈ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. ભાગદોડ દરમિયાન તેઓ બેરિકેડ સાથે અથડાયા હતા, જેના કારણે પગમાં ઈજા પહોંચી હતી. હોસ્પિટલમાં તબીબોની દેખરેખ હેઠળ તેમની સારવાર ચાલી રહી છે. અન્ય ઈજાગ્રસ્તોની સ્થિતિ અંગે પણ તબીબી ટીમ દ્વારા તપાસ કરવામાં આવી હતી. મહાકાલ મંદિર પરિસરમાં શ્રાવણ મહિનાના સોમવારનું વિશેષ મહત્વ હોય છે. આ દિવસે ભગવાન મહાકાલના દર્શન માટે દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ઉજ્જૈન પહોંચે છે. આ વખતે પણ સવારથી જ મંદિર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ભારે ભીડ જોવા મળી હતી. ખાસ કરીને નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરના દર્શન માટે ભક્તોમાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો.
શ્રી નાગચંદ્રેશ્વર મંદિર મહાકાલ મંદિરના ઉપરના માળે આવેલું છે અને તેના દરવાજા સામાન્ય દિવસોમાં બંધ રહે છે. વર્ષમાં માત્ર એક જ દિવસ વિશેષ પ્રસંગે આ મંદિરના દરવાજા ખોલવામાં આવે છે. તેથી આ દિવસે નાગચંદ્રેશ્વરના દર્શન કરવા માટે હજારો લોકો ઉજ્જૈન પહોંચે છે. આ પરંપરાને કારણે મંદિર વિસ્તારમાં ભીડનું પ્રમાણ સામાન્ય દિવસોની સરખામણીએ અનેકગણું વધી જાય છે. અહેવાલો અનુસાર, આ પ્રસંગે અત્યાર સુધીમાં આશરે 5.50 લાખ ભક્તોએ મહાકાલના દર્શન કર્યા હતા. મોટી સંખ્યામાં લોકો એકસાથે મંદિર તરફ આગળ વધતા હોવાથી સુરક્ષા અને ભીડ વ્યવસ્થાપન તંત્ર માટે પણ પડકાર ઊભો થયો હતો. કતારોમાં ભક્તોની સંખ્યા સતત વધતી જતાં અનેક સ્થળોએ ભીડનું દબાણ જોવા મળ્યું હતું.
હરસિદ્ધિ મંદિર ચોક પાસે બનેલી ઘટના પણ આ જ ભારે ભીડ વચ્ચે બની હતી. ડીપી નજીક કરંટ ફેલાવાની વાત ઝડપથી ભીડમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. અફવા સાચી છે કે નહીં તેની ખાતરી થાય તે પહેલાં જ કેટલાક લોકો ગભરાઈને આગળ-પાછળ ખસવા લાગ્યા હતા. એક જગ્યાએથી લોકો અચાનક ખસતાં પાછળ ઊભેલા ભક્તો પણ અસંતુલિત થયા હતા અને ધક્કામુક્કી શરૂ થઈ હતી. આ સ્થિતિમાં કેટલાક લોકો પડી જતાં અન્ય લોકો પણ ગભરાઈ ગયા હતા. આ ઘટનામાં કોઈ મોટો અકસ્માત ન બને તે માટે સુરક્ષા કર્મચારીઓએ તરત જ હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. ભીડને અલગ-અલગ દિશામાં નિયંત્રિત કરવામાં આવી હતી અને ઈજાગ્રસ્તોને બહાર કાઢીને સારવાર માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. વહીવટી તંત્ર દ્વારા પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવી રહી હતી. થોડા સમય બાદ મંદિરની દર્શન વ્યવસ્થા ફરીથી સુચારૂ કરવામાં આવી હતી.
આ ઘટનાએ મોટા ધાર્મિક પ્રસંગો દરમિયાન ભીડ વ્યવસ્થાપનને લઈને ફરી એકવાર સવાલો ઊભા કર્યા છે. જ્યારે લાખો લોકો એક જ સ્થળે એકત્ર થાય ત્યારે નાની અફવા પણ મોટી ગભરાટની સ્થિતિ સર્જી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભક્તોને સાચી માહિતી સમયસર પહોંચાડવી, કતારોને યોગ્ય રીતે સંચાલિત કરવી અને ઇમરજન્સી માટે પૂરતી જગ્યા તથા માર્ગ ઉપલબ્ધ રાખવો ખૂબ જરૂરી બની જાય છે. મંદિર વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં સુરક્ષા કર્મચારીઓ તૈનાત હોવા છતાં અચાનક સર્જાયેલી અફવાના કારણે લોકોમાં ગભરાટ ફેલાયો હતો. આવી ઘટનાઓને રોકવા માટે ભવિષ્યમાં વધુ કડક વ્યવસ્થા કરવાની જરૂરિયાત પણ સામે આવી છે. ખાસ કરીને ડીપી, વીજળીના સાધનો અને અન્ય સંવેદનશીલ સ્થળોની નિયમિત તપાસ કરવામાં આવે અને કોઈ પણ પ્રકારની અફવા ફેલાય તો તરત જ સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવે તો ભક્તોમાં ભય ઓછો કરી શકાય.
શ્રાવણના સોમવારે મહાકાલ મંદિરમાં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો પહોંચતા હોવાથી મંદિર વહીવટીતંત્ર સામે પહેલેથી જ મોટી જવાબદારી હોય છે. ભક્તોની સુરક્ષા, કતાર વ્યવસ્થા, પીવાનું પાણી, તબીબી સેવા અને ઈમરજન્સી વ્યવસ્થાઓ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી બને છે. નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરના વર્ષમાં એક જ વખત દર્શન મળતા હોવાથી આ દિવસે આવતી ભીડને ધ્યાનમાં રાખીને ખાસ આયોજન કરવામાં આવે છે.
હાલમાં મળતી માહિતી પ્રમાણે ઘટનાની સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે અને દર્શન વ્યવસ્થા ફરીથી સામાન્ય રીતે ચાલી રહી છે. ઈજાગ્રસ્ત શ્રદ્ધાળુઓને સારવાર આપવામાં આવી રહી છે. ઘટનાનું ચોક્કસ કારણ અને ડીપી પાસે ખરેખર કોઈ વીજળી સંબંધિત સમસ્યા હતી કે માત્ર અફવાના કારણે ગભરાટ સર્જાયો હતો તે અંગે તંત્ર તરફથી વધુ સ્પષ્ટતા થવાની બાકી છે. જોકે, આ ઘટનાએ એ વાત ચોક્કસ રીતે દર્શાવી છે કે લાખો લોકોની હાજરીવાળા ધાર્મિક સ્થળોએ અફવા પણ ગંભીર પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. તેથી ભક્તોએ પણ ગભરાટમાં દોડવાને બદલે સુરક્ષા કર્મચારીઓની સૂચનાઓનું પાલન કરવું અને કોઈ પણ માહિતીની સત્તાવાર પુષ્ટિ કર્યા વગર તેને આગળ ન ફેલાવવી જોઈએ.
