શ્રાવણ માસ દરમિયાન દેશભરના અનેક ધાર્મિક સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ઉમટી રહ્યા છે. ભગવાન શિવના દર્શન માટે દેશના વિવિધ મંદિરોમાં વહેલી સવારથી જ લાંબી કતારો અને ભારે ભીડ જોવા મળી રહી છે. પરંતુ ભક્તોની આ ભીડને યોગ્ય રીતે સંભાળવામાં આવે નહીં તો આસ્થા વચ્ચે મોટી દુર્ઘટના સર્જાઈ શકે છે. શ્રાવણના સોમવારે બિહારના અશોકધામ મંદિરમાં થયેલી નાસભાગ, ઉજ્જૈનના નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરમાં બનેલી ધક્કામુક્કીની ઘટના અને પશ્ચિમ બંગાળના તારાપીઠ નજીક હોટલમાં લાગેલી આગે એક જ વાત તરફ ધ્યાન દોર્યું છે કે ધાર્મિક સ્થળોએ ભીડ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા કેટલી મહત્વની છે. બિહારના લખીસરાય જિલ્લામાં આવેલા પ્રસિદ્ધ અશોકધામ મંદિરમાં શ્રાવણના સોમવારે સવારે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો દર્શન માટે પહોંચ્યા હતા. વહેલી સવારથી જ મંદિર પરિસર અને તેની બહાર ભક્તોની લાંબી કતારો લાગી હતી. ભગવાન શિવના દર્શન માટે મોટી સંખ્યામાં લોકો એકઠા થતાં ધીમે ધીમે ભીડનું દબાણ વધવા લાગ્યું હતું. આ દરમિયાન બેરિકેડિંગની અંદર પ્રવેશવાની ઉતાવળમાં કેટલાક લોકો આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરતા અફરાતફરી સર્જાઈ હતી.
શ્રદ્ધાળુઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, એકસાથે મોટી સંખ્યામાં લોકો અંદર જવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા. લગભગ 100 જેટલા લોકો બેરિકેડ તોડીને અથવા તેને પાર કરીને આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ દરમિયાન પાછળથી આવેલા લોકોના દબાણને કારણે આગળ ઉભેલા ભક્તો વચ્ચે ધક્કામુક્કી શરૂ થઈ હતી. થોડા જ સમયમાં સ્થિતિ કાબૂ બહાર જતી રહી અને નાસભાગ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. આ નાસભાગમાં સૌથી વધુ અસર દર્શનની લાઈનમાં આગળ ઊભેલી મહિલાઓને થઈ હતી. ભીડના દબાણને કારણે કેટલાક લોકો જમીન પર પડી ગયા અને અન્ય લોકો તેમની ઉપર પડી ગયા હતા. આ દરમિયાન કચડાઈ જવાથી સાત મહિલાઓના મોત થયા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. ઘટનામાં આશરે 12 લોકોને ગંભીર ઈજા થઈ હતી, જ્યારે અન્ય ઘણા શ્રદ્ધાળુઓને પણ નાની-મોટી ઈજા પહોંચી હતી. ઘાયલોને સારવાર માટે નજીકની હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા.
ઘટના બાદ મંદિરની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે. ભક્તોનું કહેવું છે કે જો ભીડના પ્રમાણ પ્રમાણે યોગ્ય બેરિકેડિંગ, પ્રવેશ-નિકાસના અલગ રસ્તા અને પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હોત તો કદાચ પરિસ્થિતિ ગંભીર બનતી અટકાવી શકાય. મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ એકસાથે પહોંચવાના હતા તે અગાઉથી જાણી શકાય તેમ હોવાથી તંત્રએ ભીડ નિયંત્રણ માટે વધુ અસરકારક આયોજન કરવું જોઈએ હતું તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે. અશોકધામ મંદિરની ઘટના પછી મધ્યપ્રદેશના ઉજ્જૈનમાં બનેલી ધક્કામુક્કીની ઘટનાએ પણ ભક્તોની સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધારી છે. ઉજ્જૈનના મહાકાલ મંદિર પરિસરમાં આવેલા નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરના દર્શન માટે શ્રાવણના સોમવારે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો પહોંચ્યા હતા. નાગચંદ્રેશ્વર મંદિરના દરવાજા વર્ષમાં માત્ર એક જ દિવસ, નાગપંચમીના દિવસે ખોલવામાં આવે છે. તેથી આ ખાસ અવસર પર દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી ભક્તો દર્શન માટે પહોંચે છે.
આ વખતે પણ મંદિર વિસ્તારમાં મોટી ભીડ એકઠી થઈ હતી. ભક્તો લાંબી કતારમાં દર્શનની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. આ દરમિયાન અચાનક ધક્કામુક્કી જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. ભીડનું દબાણ વધતા કેટલાક ભક્તો પડી ગયા હતા અને અનેક લોકો ગભરાઈ ગયા હતા. કેટલાક લોકો બેભાન પણ થઈ ગયા હતા. આ ઘટનામાં જાનહાનિ થઈ નથી, પરંતુ 13 જેટલા શ્રદ્ધાળુઓની તબિયત બગડી હતી અને તેમને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. ઉજ્જૈનની ઘટનામાં કેટલીક જગ્યાએ ભીડ વચ્ચે લોકો પડી જતાં આસપાસના શ્રદ્ધાળુઓ અને સુરક્ષા કર્મચારીઓએ તેમને બહાર કાઢવાની કામગીરી કરી હતી. ઈજાગ્રસ્તોને સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. ઘટનાથી થોડા સમય માટે દર્શન વ્યવસ્થા પ્રભાવિત થઈ હતી, પરંતુ બાદમાં સ્થિતિ પર નિયંત્રણ મેળવી લેવામાં આવ્યું હતું અને ફરીથી ભક્તોને વ્યવસ્થિત રીતે દર્શન કરાવવામાં આવ્યા હતા.
અશોકધામ અને ઉજ્જૈનની બંને ઘટનાઓમાં એક સામાન્ય બાબત જોવા મળી છે. બંને જગ્યાએ મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ખાસ ધાર્મિક પ્રસંગે એકઠા થયા હતા અને દર્શન મેળવવાની ઉતાવળ વચ્ચે ભીડનું દબાણ વધી ગયું હતું. ધાર્મિક સ્થળો પર ભક્તોની સંખ્યા લાખોમાં પહોંચતી હોય ત્યારે નાનકડી ગડબડ પણ મોટી દુર્ઘટનામાં ફેરવાઈ શકે છે. ખાસ કરીને એક જ પ્રવેશ માર્ગ, સાંકડા રસ્તા અથવા બેરિકેડિંગની ખામી હોય તો લોકોનું દબાણ ઝડપથી વધે છે. આ બંને નાસભાગની ઘટનાઓ વચ્ચે પશ્ચિમ બંગાળના વીરભૂમ જિલ્લામાં બનેલી આગની ઘટનાએ પણ ધાર્મિક પ્રવાસીઓની સુરક્ષા અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. અહીં પ્રસિદ્ધ તારાપીઠ મંદિરની નજીક આવેલી ચાર માળની એક હોટલમાં વહેલી સવારે ભીષણ આગ ફાટી નીકળી હતી. મંદિરની નજીક હોવાથી આ હોટલમાં મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ રોકાયેલા હતા.
મળતી માહિતી પ્રમાણે, સવારે લગભગ 5 વાગ્યે હોટલના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોરમાંથી આગ શરૂ થઈ હતી. શરૂઆતમાં કદાચ આગ નાની હોય, પરંતુ થોડા સમયમાં તેણે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું હતું. હોટલના ઉપરના માળે રોકાયેલા કેટલાક લોકો આગ અને ધુમાડાના કારણે અંદર જ ફસાઈ ગયા હતા. બહાર નીકળવા માટેનો માર્ગ મુશ્કેલ બનતા અનેક લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા હતા. આ આગમાં સાત યાત્રાળુઓના મોત થયા હોવાનું જણાવાયું છે. ઘણા લોકો દાઝી ગયા હતા અથવા ધુમાડાના કારણે અસરગ્રસ્ત થયા હતા. તેમને સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. આગને કાબૂમાં લેવા માટે ફાયર બ્રિગેડની ટીમો ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી અને લાંબી કામગીરી બાદ આગ પર નિયંત્રણ મેળવવામાં આવ્યું હતું.
તારાપીઠની આ દુર્ઘટનામાં પણ સૌથી મોટો સવાલ હોટલની ફાયર સેફ્ટી વ્યવસ્થાને લઈને ઊભો થયો છે. ચાર માળની ઇમારતમાં જો મોટી સંખ્યામાં યાત્રાળુઓ રોકાયેલા હોય તો ઇમરજન્સી એક્ઝિટ, ફાયર એલાર્મ, આગ બુઝાવવાની વ્યવસ્થા અને સુરક્ષિત બહાર નીકળવાના રસ્તા સક્રિય હોવા જરૂરી છે. જો આવી વ્યવસ્થા પૂરતી ન હોય તો આગની ઘટના બહુ ઓછા સમયમાં જીવલેણ બની શકે છે. શ્રાવણ માસમાં દેશભરના શિવ મંદિરોમાં ભક્તોની સંખ્યા સામાન્ય દિવસોની સરખામણીએ ઘણી વધી જાય છે. સોમવાર અને નાગપંચમી જેવા ખાસ દિવસોમાં તો ભીડનું પ્રમાણ અનેકગણું વધી શકે છે. આ સ્થિતિમાં માત્ર પોલીસ અને સુરક્ષા કર્મચારીઓની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી. ભીડને કઈ દિશામાં લઈ જવી, લોકો માટે અલગ પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાના રસ્તા રાખવા, ઈમરજન્સી સમયે લોકોને ઝડપથી બહાર કાઢવા અને સતત જાહેર જાહેરાત દ્વારા સૂચનાઓ આપવી જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ જરૂરી બને છે.
ધાર્મિક સ્થળોની સુરક્ષા માત્ર મંદિર પરિસર પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. આસપાસની હોટલ, પાર્કિંગ, રસ્તા અને તાત્કાલિક રોકાણની જગ્યાઓ પણ સલામત હોવી જરૂરી છે. યાત્રાળુઓની સંખ્યા વધે ત્યારે રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક સ્થળોની ફાયર સેફ્ટી અને ઇમરજન્સી વ્યવસ્થાની પણ સમયાંતરે તપાસ થવી જોઈએ. શ્રાવણ માસમાં બનેલી આ ત્રણ અલગ-અલગ ઘટનાઓએ ભક્તોની સુરક્ષા અને ભીડ વ્યવસ્થાપન અંગે ગંભીર ચેતવણી આપી છે. બિહારના અશોકધામમાં સાત મહિલાઓના મોત, ઉજ્જૈનમાં 13 ભક્તો ઘાયલ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં તારાપીઠ નજીક આગમાં સાત યાત્રાળુઓના મોત થયા છે. ત્રણેય ઘટનાઓની પરિસ્થિતિ અલગ હતી, પરંતુ એક વાત સામાન્ય છે, મોટી સંખ્યામાં એકઠા થતા લોકોની સુરક્ષા માટે આગોતરા આયોજન અને કડક અમલ ખૂબ જરૂરી છે. શ્રદ્ધાળુઓ માટે પણ સાવચેતી એટલી જ મહત્વની છે. ભારે ભીડમાં ધક્કામુક્કી થાય ત્યારે દોડવાને બદલે શક્ય તેટલું શાંત રહેવું, બાળકો અને વૃદ્ધોનું ધ્યાન રાખવું અને સુરક્ષા કર્મચારીઓની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે. અફવા અથવા અચાનક ગભરાટની સ્થિતિમાં એકસાથે દોડવાથી જોખમ વધે છે. તંત્ર અને શ્રદ્ધાળુઓ બંનેની જવાબદારી સાથે જ આવા અકસ્માતોને અટકાવી શકાય છે.
