આજના સમયમાં સાયબર હુમલો માત્ર મોટી કંપનીઓ કે સરકારી સંસ્થાઓ પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. સામાન્ય લોકોના મોબાઇલ ફોન, કમ્પ્યુટર અને ઓનલાઈન એકાઉન્ટ પણ સાયબર ગુનેગારોના નિશાના પર રહે છે. ફિશિંગ લિંક, નકલી મેસેજ, માલવેર, રેન્સમવેર, એકાઉન્ટ હેકિંગ અને ઓનલાઈન છેતરપિંડી જેવી ઘટનાઓમાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણી વખત એક નાની ભૂલના કારણે વ્યક્તિની અંગત માહિતી, ફોટા, પાસવર્ડ અથવા બેંકિંગ વિગતો અન્ય વ્યક્તિના હાથમાં જઈ શકે છે. તેથી જો તમને લાગે કે તમારા ફોન, લેપટોપ, કમ્પ્યુટર અથવા કોઈ ઓનલાઈન એકાઉન્ટ સાથે ચેડાં થયા છે, તો ગભરાયા વગર યોગ્ય ક્રમમાં પગલાં લેવા ખૂબ જરૂરી છે.
સાયબર હુમલાની શંકા થાય ત્યારે સૌથી પહેલું કામ તમારા ડિવાઇસને ઈન્ટરનેટથી અલગ કરવાનું છે. જો કમ્પ્યુટર Wi-Fi સાથે જોડાયેલું હોય તો Wi-Fi બંધ કરો. જો ઈથરનેટ કેબલ દ્વારા ઈન્ટરનેટ ચાલતું હોય તો કેબલ કાઢી નાખો. મોબાઇલ ફોનમાં મોબાઇલ ડેટા અને Wi-Fi બંને બંધ કરી શકાય છે. આ પગલાંથી તમારા ડિવાઇસ અને હુમલાખોર વચ્ચેનું કનેક્શન તાત્કાલિક તૂટી શકે છે. જો ડિવાઇસમાં માલવેર હોય તો તે વધુ ડેટા બહાર મોકલે અથવા નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા અન્ય ઉપકરણો સુધી પહોંચે તે જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
જોકે દરેક પરિસ્થિતિમાં તરત ડિવાઇસ બંધ કરવું યોગ્ય હોય એવું જરૂરી નથી. જો કોઈ સાયબર સિક્યોરિટી નિષ્ણાત, તમારી કંપનીની IT ટીમ અથવા તપાસ એજન્સી તમને ડિવાઇસ ચાલુ રાખવાની સલાહ આપે તો તેમની સૂચનાનું પાલન કરવું જોઈએ. કેટલીક તપાસમાં ડિવાઇસની હાલની સ્થિતિ, ચાલી રહેલી પ્રક્રિયાઓ અથવા અન્ય ડિજિટલ પુરાવા મહત્વના હોઈ શકે છે. તેથી ગંભીર કેસમાં જાતે કોઈ મોટો ફેરફાર કરતાં પહેલાં નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.
જો હુમલો કોઈ ઈમેલ, SMS, WhatsApp મેસેજ અથવા શંકાસ્પદ વેબસાઇટની લિંક મારફતે થયો હોય તો તે લિંક પર ફરીથી ક્લિક ન કરવું. કોઈ અજાણી ફાઇલ ડાઉનલોડ થઈ હોય તો તેને ખોલવી પણ નહીં. ઘણી વખત સાયબર ગુનેગારો એક જ લિંક અથવા ફાઇલ મારફતે ફરીથી સિસ્ટમમાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. તેથી શંકાસ્પદ મેસેજનો જવાબ આપવો, તેમાં આપવામાં આવેલા નંબર પર ફોન કરવો અથવા મોકલેલી ફાઇલ ખોલવી ટાળવી જોઈએ.
જો તમને લાગે કે તમારું ઈમેલ, સોશિયલ મીડિયા, બેંકિંગ અથવા અન્ય કોઈ ઓનલાઈન એકાઉન્ટ હેક થઈ ગયું છે, તો પાસવર્ડ તરત બદલવો જોઈએ. પરંતુ આ કામ હેક થયેલા ડિવાઇસ પરથી કરવાને બદલે શક્ય હોય તો બીજા સુરક્ષિત ફોન અથવા કમ્પ્યુટર પરથી કરવું વધુ યોગ્ય છે. ખાસ કરીને ઈમેલ એકાઉન્ટને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, કારણ કે ઘણા અન્ય એકાઉન્ટના પાસવર્ડ રીસેટ કરવા માટે ઈમેલનો ઉપયોગ થતો હોય છે. ત્યારબાદ બેંકિંગ, સોશિયલ મીડિયા, ક્લાઉડ સ્ટોરેજ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ એકાઉન્ટ્સની સુરક્ષા તપાસવી જોઈએ.
દરેક એકાઉન્ટ માટે અલગ અને મજબૂત પાસવર્ડ રાખવો ખૂબ જરૂરી છે. એક જ પાસવર્ડ અનેક જગ્યાએ વાપરવામાં આવે અને તેમાંથી એક એકાઉન્ટ હેક થઈ જાય તો અન્ય એકાઉન્ટ પણ જોખમમાં આવી શકે છે. જ્યાં પણ સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન એટલે કે 2FA ચાલુ કરવું જોઈએ. આ સુવિધા પાસવર્ડ ઉપરાંત સુરક્ષાનું બીજું સ્તર આપે છે. એટલે માત્ર પાસવર્ડ કોઈના હાથમાં આવી જાય તો પણ એકાઉન્ટમાં સીધો પ્રવેશ મેળવવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
સાયબર હુમલા દરમિયાન બેંક એકાઉન્ટ, ડેબિટ અથવા ક્રેડિટ કાર્ડની માહિતી, UPI વિગતો અથવા અન્ય નાણાકીય માહિતી લીક થઈ હોવાની શંકા હોય તો સમય બગાડ્યા વગર સંબંધિત બેંક અથવા નાણાકીય સેવા પ્રદાતાનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. કોઈ અજાણ્યું ટ્રાન્ઝેક્શન દેખાય તો તેની માહિતી તરત આપવી જરૂરી છે. પૈસાની છેતરપિંડી થઈ હોય તો ઝડપથી ફરિયાદ કરવાથી નુકસાન રોકવાની શક્યતા વધી શકે છે. તેથી ટ્રાન્ઝેક્શનની તારીખ, સમય, રકમ અને સંબંધિત વિગતો સાચવી રાખવી જોઈએ.
હેકિંગ અથવા છેતરપિંડી થયા બાદ ઘણા લોકો ગભરાઈને શંકાસ્પદ મેસેજ, ઈમેલ, ફાઇલ અથવા અન્ય પુરાવા તરત ડિલીટ કરી દે છે. આવું કરવું ટાળવું જોઈએ. શક્ય હોય ત્યાં સુધી સ્ક્રીનશોટ લઈ રાખવા જોઈએ. શંકાસ્પદ ઈમેલ હોય તો તેની માહિતી અને ઈમેલ હેડર્સ સાચવવા જોઈએ. SMS, WhatsApp મેસેજ, ફોન નંબર, વેબસાઇટની લિંક, ટ્રાન્ઝેક્શનની વિગતો અને અન્ય સંબંધિત માહિતી પણ સાચવી રાખવી જોઈએ. આ માહિતી ફરિયાદ અને તપાસ દરમિયાન ઉપયોગી બની શકે છે.
સાયબર ગુનાની ઘટનામાં ભારતમાં 1930 હેલ્પલાઇન નંબર પર ફરિયાદ કરી શકાય છે. ખાસ કરીને નાણાકીય છેતરપિંડી થઈ હોય ત્યારે શક્ય તેટલી ઝડપથી ફરિયાદ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. સાથે જ સંબંધિત બેંક અથવા સેવા પ્રદાતાને પણ ઘટનાની જાણ કરવી જોઈએ. સાયબર ગુનાની ફરિયાદ કરતી વખતે તમારી પાસે રહેલા પુરાવા અને ટ્રાન્ઝેક્શનની વિગતો તપાસ માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.
સાયબર હુમલા પછી માત્ર પાસવર્ડ બદલવાથી કામ પૂરું થતું નથી. કયા એકાઉન્ટમાં અનધિકૃત લોગિન થયું છે, કોઈ અજાણ્યું ડિવાઇસ એકાઉન્ટ સાથે જોડાયેલું છે કે નહીં, રિકવરી ઈમેલ અથવા ફોન નંબર બદલવામાં આવ્યો છે કે નહીં અને કોઈ અજાણી એપ્લિકેશનને ઍક્સેસ આપવામાં આવી છે કે નહીં તેની પણ તપાસ કરવી જોઈએ. જો કોઈ એકાઉન્ટમાં અજાણી પ્રવૃત્તિ દેખાય તો તેને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ.
મોબાઇલ અથવા કમ્પ્યુટરમાં શંકાસ્પદ એપ્લિકેશન કે પ્રોગ્રામ જોવા મળે તો તેને તરત ડિલીટ કરવાની ઉતાવળ ન કરવી. ગંભીર કેસમાં પહેલા નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે, કારણ કે તપાસ માટે કેટલીક માહિતી જરૂરી હોઈ શકે છે. ત્યારબાદ વિશ્વસનીય સુરક્ષા સોફ્ટવેરની મદદથી ડિવાઇસની તપાસ કરાવી શકાય છે અને સિસ્ટમને અપડેટ કરી શકાય છે. સાયબર હુમલાથી બચવા માટે હુમલો થયા પછીના પગલાં જેટલા જ મહત્વપૂર્ણ રોજિંદા સાવચેતીના પગલાં છે. અજાણી લિંક પર ક્લિક ન કરવું, શંકાસ્પદ એપ્લિકેશન ઇન્સ્ટોલ ન કરવી, કોઈને OTP કે પાસવર્ડ ન આપવો અને ઓનલાઈન મળતી દરેક ઓફર પર તરત વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. બેંક કે સરકારી સંસ્થાના નામે આવતા મેસેજની પણ સત્તાવાર માધ્યમથી ચકાસણી કરવી જોઈએ.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે સાયબર હુમલો થાય ત્યારે ગભરાઈને કોઈપણ નિર્ણય ન લેવો. પહેલા ડિવાઇસને સુરક્ષિત કરવું, પછી એકાઉન્ટ અને નાણાકીય માહિતીની સુરક્ષા કરવી અને ત્યારબાદ પુરાવા સાચવીને યોગ્ય જગ્યાએ ફરિયાદ કરવી. સમયસર લેવાયેલા થોડા સરળ પગલાં નુકસાનને વધુ ફેલાતું અટકાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ડિજિટલ દુનિયામાં સંપૂર્ણ સુરક્ષા શક્ય ન હોય, પરંતુ સાવચેતી, મજબૂત પાસવર્ડ, 2FA અને શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ સામે ઝડપી કાર્યવાહીથી સાયબર હુમલાનું જોખમ ઘણું ઓછું કરી શકાય છે.
