વિદેશમાં બેંક એકાઉન્ટ, મિલકત અથવા અન્ય સંપત્તિ ધરાવતા ભારતીય કરદાતાઓ માટે મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે. જો આવી સંપત્તિ અથવા વિદેશથી મળેલી આવકની માહિતી અગાઉ આવકવેરા રિટર્નમાં જાહેર કરવામાં આવી ન હોય તો હવે તેને જાહેર કરવાની તક આપવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકારે નાના કરદાતાઓ માટે ખાસ ડિસ્ક્લોઝર સ્કીમ શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે. આ યોજના 16 ઓગસ્ટ 2026થી અમલમાં આવી છે અને તેનો લાભ લેવા માટે 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે. આ નવી યોજના ખાસ કરીને એવા લોકો માટે ઉપયોગી બની શકે છે જેમની પાસે વિદેશમાં નાની કિંમતની સંપત્તિ છે અથવા વિદેશી આવક રહી ગઈ છે, પરંતુ અગાઉ તેની જાણકારી આવકવેરા વિભાગને આપવામાં આવી નથી. સરકારનું કહેવું છે કે આ વ્યવસ્થાનો હેતુ નાના કરદાતાઓને પોતાની ભૂલ સુધારવાની અને વિદેશી સંપત્તિ અંગે જરૂરી માહિતી સ્વેચ્છાએ જાહેર કરવાની તક આપવાનો છે.
આ યોજના ‘ફોરેન એસેટ્સ ઓફ સ્મોલ ટેક્સપેયર્સ-ડિસ્ક્લોઝર સ્કીમ’ એટલે FAST-DS તરીકે ઓળખાય છે. બજેટ 2026-27માં નાના કરદાતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ પ્રકારની વ્યવસ્થા જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કેન્દ્રીય પ્રત્યક્ષ કર બોર્ડ એટલે CBDT દ્વારા તેના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ યોજના હેઠળ ચોક્કસ મર્યાદા સુધીની વિદેશી સંપત્તિ અથવા આવક અંગે ખુલાસો કરી શકાય છે. આ યોજનાનો લાભ ખાસ કરીને એવા લોકો લઈ શકે છે જેમની વિદેશમાં નાની સંપત્તિ છે અને તેઓ તેને અગાઉ જાહેર કરી શક્યા નથી. તેમાં વિદ્યાર્થીઓ, યુવા પ્રોફેશનલ્સ, ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકો અને વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો જેવા કરદાતાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિએ પોતાની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નિયમો લાગુ પડે છે કે નહીં તે સમજવું જરૂરી રહેશે.
યોજના હેઠળ વિદેશી સંપત્તિ અથવા આવક જાહેર કરવા માટે 31 માર્ચ 2026ની સ્થિતિને આધાર માનવામાં આવશે. એટલે કે તે તારીખે વિદેશમાં રહેલી સંપત્તિની યોગ્ય બજાર કિંમત એટલે Fair Market Value ગણવામાં આવશે. કરદાતાએ પોતાની સંપત્તિની કિંમત અને અગાઉ તેના પર ટેક્સ ચૂકવાયો છે કે નહીં તેના આધારે યોગ્ય શ્રેણી પસંદ કરવાની રહેશે. આ યોજનામાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની સ્થિતિને આવરી લેવામાં આવી છે. પ્રથમ સ્થિતિ એવી અઘોષિત વિદેશી સંપત્તિ અથવા આવકની છે જેના પર અગાઉ ટેક્સ ચૂકવવામાં આવ્યો નથી. આવી સંપત્તિ અથવા આવકની કુલ કિંમત રૂ. 1 કરોડથી વધુ ન હોવી જોઈએ. એટલે નાની કિંમતની વિદેશી સંપત્તિ અથવા આવક ધરાવતા કરદાતાઓ માટે આ મર્યાદા મહત્વપૂર્ણ છે.
બીજી સ્થિતિમાં એવી વિદેશી સંપત્તિનો સમાવેશ થાય છે જેના પર અગાઉ યોગ્ય રીતે ટેક્સ ચૂકવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આવકવેરા રિટર્નમાં તેની વિગતો દર્શાવવાનું રહી ગયું હતું. આ ઉપરાંત એવી સંપત્તિ પણ આ શ્રેણીમાં આવી શકે છે જે તે સમયે ખરીદવામાં આવી હતી જ્યારે વ્યક્તિ ભારતનો કરદાતા નિવાસી ન હતો, પરંતુ બાદમાં રિટર્ન ભરતી વખતે તેની વિગતો આપવાની રહી ગઈ. આવી સંપત્તિ માટે રૂ. 5 કરોડ સુધીની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. આ કેટેગરીમાં જાહેરાત કરતી વખતે રૂ. 1 લાખની ફી ભરવાની રહેશે.
હવે સૌથી મહત્વનો સવાલ એ છે કે આ યોજના હેઠળ ખુલાસો કરનાર વ્યક્તિએ કેટલો ટેક્સ અથવા વધારાની રકમ ચૂકવવી પડશે. સરકારની વ્યવસ્થા મુજબ જાહેર કરવામાં આવેલી અઘોષિત સંપત્તિ અથવા આવકની કિંમત પર 30 ટકા ટેક્સ લાગશે. આ ઉપરાંત ટેક્સ જેટલી જ બીજી 30 ટકા રકમ પણ ચૂકવવી પડશે. એટલે કુલ મળીને જાહેર કરેલી રકમના 60 ટકા જેટલી રકમ ચૂકવવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આને એક સરળ ઉદાહરણથી સમજીએ. માની લો કે કોઈ વ્યક્તિ પાસે રૂ. 60 લાખનું અઘોષિત વિદેશી બેંક એકાઉન્ટ છે અને તેની સાથે રૂ. 20 લાખની અઘોષિત વિદેશી આવક છે. બંનેને મળીને કુલ રકમ રૂ. 80 લાખ થાય છે. આ રકમ પર 30 ટકા પ્રમાણે રૂ. 24 લાખ ટેક્સ બને છે. ત્યારબાદ એટલી જ રૂ. 24 લાખની વધારાની રકમ ચૂકવવાની રહેશે. એટલે કુલ રૂ. 48 લાખ ચૂકવવાના થશે.
સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી આ તકનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે નિર્ધારિત નિયમો અનુસાર સ્વેચ્છાએ જાહેરાત કરનાર કરદાતાને આગળની કાનૂની મુશ્કેલીઓમાંથી રાહત મળી શકે છે. યોજનાની શરતો પૂરી કરીને સંપત્તિ અથવા આવક જાહેર કરવામાં આવે તો જાહેર કરેલી રકમ પર પછીથી અલગથી વધારાનો ટેક્સ અથવા દંડ વસૂલવાની જોગવાઈ નહીં રહે. આ ઉપરાંત બ્લેક મની એક્ટ, 2015 હેઠળ પણ સંબંધિત જાહેર કરાયેલી સંપત્તિ અથવા આવક માટે કરદાતા સામે કેસ કે અન્ય કાનૂની કાર્યવાહીથી રાહત આપવામાં આવી શકે છે. એટલે સરકાર આ યોજનાને નાના કરદાતાઓ માટે પોતાની જૂની ભૂલ સુધારવાની એક તક તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
અહીં એ વાત સમજવી પણ જરૂરી છે કે વિદેશમાં સંપત્તિ હોવી અથવા વિદેશી બેંક એકાઉન્ટ રાખવું પોતે ગેરકાયદેસર નથી. મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે કરદાતાએ લાગુ પડતા નિયમો પ્રમાણે તેની માહિતી આવકવેરા વિભાગને જાહેર કરી છે કે નહીં અને તેના પર લાગતો ટેક્સ ચૂકવ્યો છે કે નહીં. જો માહિતી આપવાની ફરજ હોવા છતાં વિગતો છૂટી ગઈ હોય તો આવી સ્થિતિમાં નવી સ્કીમ ઉપયોગી બની શકે છે. વિદેશમાં નોકરી, અભ્યાસ અથવા વ્યવસાય દરમિયાન અનેક ભારતીયો બેંક એકાઉન્ટ ખોલે છે. કેટલાક લોકો વિદેશમાં રોકાણ કરે છે અથવા મિલકત ખરીદે છે. કેટલીક વખત વ્યક્તિ ભારતની કર નિવાસી સ્થિતિ બદલાયા બાદ પોતાની જૂની વિદેશી સંપત્તિની વિગતો રિટર્નમાં આપવાનું ભૂલી જાય છે. આવા કિસ્સામાં દસ્તાવેજો અને અગાઉ ભરાયેલા રિટર્નની વિગતો તપાસવી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
સરકાર દ્વારા આ તક મર્યાદિત સમય માટે આપવામાં આવી છે. 16 ઓગસ્ટ 2026થી શરૂ થયેલી FAST-DS હેઠળ 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી જાહેરાત કરી શકાશે. એટલે કરદાતાઓ પાસે પોતાની સ્થિતિ તપાસવા, વિદેશી સંપત્તિ અને આવકના દસ્તાવેજો એકત્ર કરવા અને નિયમો અનુસાર ખુલાસો કરવા માટે નિર્ધારિત સમય છે. છેલ્લી તારીખ સુધી રાહ જોવાને બદલે જરૂરી પ્રક્રિયા વહેલી શરૂ કરવી વધુ યોગ્ય રહેશે. ખાસ કરીને વિદેશી બેંક એકાઉન્ટ, શેર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, મિલકત અથવા અન્ય રોકાણ ધરાવતા લોકોએ પોતાની અગાઉની આવકવેરા રિટર્નની વિગતો તપાસવી જોઈએ. વિદેશી સંપત્તિની માહિતી અગાઉ દર્શાવવામાં આવી છે કે નહીં અને તેના પર યોગ્ય ટેક્સ ચૂકવાયો છે કે નહીં તેની પણ ખાતરી કરવી જરૂરી છે.
જોકે, દરેક કેસની પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. સંપત્તિ ક્યારે ખરીદવામાં આવી હતી, તે સમયે વ્યક્તિ ભારતનો કર નિવાસી હતો કે નહીં, તેના પર ટેક્સ ચૂકવાયો હતો કે નહીં અને રિટર્નમાં કઈ માહિતી આપવામાં આવી હતી જેવા મુદ્દાઓના આધારે નિયમો બદલાઈ શકે છે. તેથી કોઈપણ જાહેરાત કરતા પહેલાં આવકવેરા નિષ્ણાત અથવા ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે. સરકારની આ પહેલનો એક હેતુ એ પણ છે કે નાની વિદેશી સંપત્તિ અથવા આવકને લઈને અજાણતા નિયમોનું પાલન ન કરી શકેલા કરદાતાઓને પોતાની સ્થિતિ નિયમિત કરવાની તક મળે. જોકે 30 ટકા ટેક્સ સાથે એટલી જ વધારાની રકમ ચૂકવવી પડતી હોવાથી આ તક મફતમાં મળતી નથી. છતાં, યોગ્ય શરતો હેઠળ ભવિષ્યની કાનૂની કાર્યવાહીથી રાહત મળવાની શક્યતા તેને મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
આથી જો કોઈ ભારતીય કરદાતા પાસે વિદેશમાં સંપત્તિ અથવા બેંક એકાઉન્ટ છે અને તેની વિગતો અગાઉ રિટર્નમાં જાહેર કરવામાં આવી નથી, તો 31 ડિસેમ્બર 2026ની સમયમર્યાદા ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. પોતાની સંપત્તિની કિંમત, ટેક્સની સ્થિતિ અને રિટર્નની વિગતો તપાસીને યોગ્ય કેટેગરીમાં જાહેરાત કરવી પડશે. સમયસર પગલું લેવાથી જૂની ભૂલને નિયમિત કરવાની તક મળી શકે છે અને ભવિષ્યમાં થનારી મોટી કાનૂની મુશ્કેલીથી પણ બચી શકાય છે.
