અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનને સત્તા સંભાળ્યાને પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થઈ ગયા છે. 15 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ અમેરિકી સેનાએ કાબુલ છોડ્યા બાદ તાલિબાને ફરી અફઘાનિસ્તાન પર પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું હતું. તે સમયે કાબુલ એરપોર્ટ પર દેશ છોડવા માટે લોકોની ભીડ, અમેરિકી સેનાની વિદાય અને અફઘાન નાગરિકોની બેચેનીના દૃશ્યો આખી દુનિયાએ જોયા હતા. હવે પાંચ વર્ષ બાદ તાલિબાન પોતાની સત્તાને ‘વિજય’ તરીકે ઉજવી રહ્યું છે, પરંતુ બીજી તરફ સામાન્ય અફઘાન નાગરિકોની મુશ્કેલીઓ હજુ પણ ગંભીર છે.કાબુલમાં તાલિબાન દ્વારા સત્તાના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. જૂના અમેરિકી દૂતાવાસની બહાર તાલિબાનના બખ્તરબંધ વાહનોની પરેડ યોજાઈ હતી. તાલિબાનના લડાકાઓ હાથમાં ઝંડા અને બેનરો લઈને માર્ચ કરતા જોવા મળ્યા હતા. તાલિબાન માટે આ દિવસ પશ્ચિમી શક્તિઓ સામેની જીતનું પ્રતિક છે. પરંતુ આ ઉજવણીની બીજી બાજુએ અફઘાનિસ્તાનમાં શિક્ષણ, રોજગાર, માનવાધિકાર, અર્થતંત્ર અને માનવતાવાદી સહાયના ગંભીર પ્રશ્નો હજુ પણ યથાવત છે.
15 ઓગસ્ટ 2021: જ્યારે તાલિબાન ફરી સત્તામાં આવ્યું
પાંચ વર્ષ પહેલાં અફઘાનિસ્તાનમાં પરિસ્થિતિ અચાનક બદલાઈ ગઈ હતી. અમેરિકી અને નાટો સેનાની લાંબી હાજરી બાદ અમેરિકાએ અફઘાનિસ્તાનમાંથી પોતાની સેના પાછી ખેંચી હતી. 15 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ તાલિબાન લડાકાઓ કાબુલમાં પ્રવેશ્યા અને થોડા જ સમયમાં દેશની સત્તા તેમના હાથમાં આવી ગઈ.અમેરિકી સેનાની વાપસી દરમિયાન કાબુલ એરપોર્ટ પર હજારો લોકો એકત્ર થયા હતા. તેમાં એવા અફઘાન નાગરિકો પણ હતા, જેમણે અમેરિકી સેનાની સાથે કામ કર્યું હતું અને તાલિબાનના સત્તામાં આવ્યા બાદ પોતાની સુરક્ષાને લઈને ચિંતિત હતા. તે સમયના દૃશ્યો એટલા નાટકીય હતા કે તેમની સરખામણી 1975ના સાઇગોન સાથે કરવામાં આવી હતી, જ્યારે વિયેતનામ યુદ્ધ બાદ અમેરિકી સેના ત્યાંથી પરત ફરી હતી.પાંચ વર્ષ બાદ તાલિબાનનું દેશ પર નિયંત્રણ મજબૂત છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની સરકારને હજુ પણ સંપૂર્ણ માન્યતા મળી નથી. હાલ માત્ર રશિયાએ તાલિબાન સરકારને ઔપચારિક માન્યતા આપી છે, જ્યારે ભારત, ચીન, કતાર, ઈરાન અને મધ્ય એશિયાના કેટલાક દેશોએ તાલિબાન સાથે રાજદ્વારી અને આર્થિક સંપર્ક વધાર્યો છે.
કાબુલમાં તાલિબાનનો વિજયોત્સવ
તાલિબાને પોતાની સત્તાના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થવાને લઈને કાબુલમાં ભવ્ય કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો. બખ્તરબંધ વાહનોની પરેડ, તાલિબાની ધ્વજ અને લડાકાઓની માર્ચ દ્વારા સત્તાની વર્ષગાંઠ ઉજવવામાં આવી હતી.તાલિબાનના ગૃહમંત્રી સિરાજુદ્દીન હક્કાનીએ વીડિયો સંદેશમાં કહ્યું હતું કે તાલિબાનની સત્તામાં વાપસી હિંમત, સાહસ અને ઈશ્વરની મદદથી થઈ હતી. જોકે તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે દેશ હજુ અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યો છે.તાલિબાન માટે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સૌથી મોટી સફળતા એ રહી છે કે તેણે દેશના મોટા ભાગ પર પોતાની રાજકીય અને વહીવટી પકડ જાળવી રાખી છે. પરંતુ સરકારની સ્થિરતા અને લોકોના જીવનમાં સુધારો આ બંને બાબતોને એકસરખી રીતે જોવી મુશ્કેલ છે.
25 લાખ છોકરીઓનું ભવિષ્ય અટકી ગયું?
તાલિબાનના શાસનનો સૌથી ગંભીર પ્રભાવ મહિલાઓ અને છોકરીઓ પર પડ્યો છે.તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા બાદ છોકરીઓ માટે માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણના દરવાજા બંધ કરવામાં આવ્યા. આશરે 25 લાખ છોકરીઓ સ્કૂલ અને યુનિવર્સિટી શિક્ષણથી વંચિત રહી છે, જ્યારે યુનેસ્કોના તાજેતરના આંકડા મુજબ આશરે 24 લાખ છોકરીઓ માધ્યમિક શિક્ષણથી બહાર છે. અફઘાનિસ્તાન આજે વિશ્વનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જ્યાં છોકરીઓને માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણથી સત્તાવાર રીતે દૂર રાખવામાં આવી રહી છે.આ પ્રતિબંધનો પ્રભાવ માત્ર આજની પેઢી પૂરતો નથી. શિક્ષણથી લાંબા સમય સુધી દૂર રહેનારી પેઢીનું ભવિષ્ય, રોજગારની તકો અને દેશની માનવ મૂડી પણ તેના કારણે અસરગ્રસ્ત થાય છે.યુનેસ્કોએ પણ આ સ્થિતિને ગંભીર માનવાધિકાર સમસ્યા ગણાવી છે અને છોકરીઓ તથા મહિલાઓને માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં તાત્કાલિક અને બિનશરતી પ્રવેશ આપવાની અપીલ કરી છે.
મહિલાઓની બહાર નીકળવાની સ્વતંત્રતા પણ ઘટી
મહિલાઓ માટે માત્ર શિક્ષણ જ નહીં પરંતુ જાહેર જીવનમાં તેમની હાજરી પર પણ અનેક નિયંત્રણો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર મહિલાઓને કામ, જાહેર સ્થળો અને સેવાઓ સુધી પહોંચવામાં અનેક અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે. મહિલાઓની અવરજવર પર પણ નિયંત્રણો વધ્યા છે. UNDPના અહેવાલ મુજબ 2025માં સર્વે કરાયેલી મહિલાઓમાંથી મોટી સંખ્યાએ ખૂબ જ ઓછી વાર ઘર બહાર નીકળવાનું જણાવ્યું હતું.UN Womenના અગાઉના આંકડાઓ અને તાજેતરના માનવાધિકાર અહેવાલો પણ દર્શાવે છે કે મહિલાઓના શિક્ષણ, રોજગાર અને જાહેર જીવનમાં ભાગ લેવાની તકોમાં ભારે ઘટાડો થયો છે.આ સ્થિતિને કારણે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય, આર્થિક સ્વતંત્રતા અને સામાજિક સુરક્ષા પર પણ અસર પડી રહી છે.
રોજગાર અને અર્થતંત્રની સ્થિતિ
તાલિબાન સત્તામાં આવ્યા બાદ અફઘાનિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા ગંભીર દબાણ હેઠળ આવી છે. દેશની બેન્કિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સિસ્ટમથી લગભગ અલગ પડી ગઈ છે.આંતરરાષ્ટ્રીય સહાયમાં ઘટાડો, બેરોજગારી, ગરીબી, રોકાણનો અભાવ અને વેપાર સંબંધિત મુશ્કેલીઓએ સામાન્ય લોકોની મુશ્કેલી વધારી છે.આજતકના અહેવાલ અનુસાર છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં અફઘાનિસ્તાનમાં બેરોજગારી લગભગ બમણી થઈ છે. દેશની આવક અને બજેટમાં પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. તાલિબાનનું 2023 માટેનું બજેટ આશરે 2.44 અબજ ડોલર હતું, જ્યારે 2021માં આ આંકડો લગભગ 6 અબજ ડોલર હતો.UNDPના તાજેતરના આર્થિક મૂલ્યાંકન મુજબ 2025માં અફઘાનિસ્તાનની લગભગ 74 ટકા વસ્તી પોતાની મૂળભૂત જીવન જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં અસમર્થ હતી. અર્થતંત્રમાં થોડો વિકાસ નોંધાયો હોવા છતાં તે લોકોના જીવનધોરણમાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવવા પૂરતો નથી.
અડધીથી વધુ વસ્તીને માનવતાવાદી સહાયની જરૂર
અફઘાનિસ્તાનની સૌથી મોટી સમસ્યાઓમાંની એક માનવતાવાદી સંકટ છે.2026માં આશરે 21.9 મિલિયન લોકો, જેમાં લગભગ 11.6 મિલિયન બાળકો સામેલ છે, તેમને માનવતાવાદી સહાયની જરૂર હોવાનું યુનિસેફનું અનુમાન છે.બીજી તરફ, UK સરકારના તાજેતરના આંકડા અનુસાર 2026માં લગભગ 22 મિલિયન અફઘાનોને માનવતાવાદી સહાયની જરૂર પડી શકે છે અને આશરે 17.4 મિલિયન લોકો ગંભીર ખાદ્ય અસુરક્ષાનો સામનો કરી રહ્યા છે.આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે તાલિબાનની સત્તા મજબૂત હોવા છતાં સામાન્ય લોકોની આર્થિક અને માનવતાવાદી સ્થિતિમાં મોટો સુધારો થયો નથી.
સૂકો, ભૂકંપ અને કુદરતી આફતોનો માર
અફઘાનિસ્તાન માત્ર રાજકીય અને આર્થિક સમસ્યાઓથી જ નહીં પરંતુ કુદરતી આફતોથી પણ ઝઝૂમી રહ્યું છે.વારંવાર આવતા સૂકા, ભૂકંપ અને પૂર જેવી આફતોને કારણે લાખો લોકોની મુશ્કેલી વધી છે. કૃષિ આધારિત પરિવારો માટે પાણીની અછત અને ખેતીમાં નુકસાન મોટી સમસ્યા બની છે.UNDPના જણાવ્યા મુજબ 2025માં દેશના લગભગ બે તૃતિયાંશ પરિવારો સૂકાની અસર હેઠળ હતા. આ કારણે પાણીની અછત અને કૃષિ સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું હતું.2025ના વિનાશક ભૂકંપોએ પણ અફઘાનિસ્તાનના અનેક વિસ્તારોમાં મોટા પાયે નુકસાન કર્યું હતું. આવી કુદરતી આફતો પહેલેથી જ નબળી અર્થવ્યવસ્થા અને આરોગ્ય વ્યવસ્થા પર વધારાનો બોજ નાખે છે.
ઈરાન અને પાકિસ્તાનથી અફઘાનોની મોટી વાપસી
અફઘાનિસ્તાન માટે બીજી મોટી સમસ્યા છે,પાડોશી દેશોમાંથી અફઘાન નાગરિકોની વાપસી.ઈરાન અને પાકિસ્તાનમાંથી મોટી સંખ્યામાં અફઘાન લોકો પાછા પોતાના દેશમાં આવી રહ્યા છે. UNDP અનુસાર 2023થી લગભગ 50 લાખ અફઘાનો ઈરાન અને પાકિસ્તાનમાંથી અફઘાનિસ્તાન પરત આવ્યા છે, જેમાં 2025માં જ આશરે 27 લાખ લોકોનો સમાવેશ થાય છે.
આ પરત ફરતા લોકો પાસે ઘણીવાર પૂરતી બચત, રોજગાર અથવા રહેઠાણની વ્યવસ્થા હોતી નથી. જેના કારણે પહેલેથી જ ગરીબી અને બેરોજગારીથી પીડાતા અફઘાનિસ્તાન પર વધુ દબાણ પડે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા હજુ અધૂરી
તાલિબાન માટે પાંચ વર્ષ પછી પણ સૌથી મોટો રાજદ્વારી પ્રશ્ન આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતાનો છે.હાલ રશિયા એકમાત્ર દેશ છે જેણે તાલિબાન સરકારને ઔપચારિક માન્યતા આપી છે. જોકે અનેક દેશોએ તાલિબાન સાથે સંપર્ક વધાર્યો છે.ભારત, ચીન, કતાર, ઈરાન અને મધ્ય એશિયાના દેશોએ તાલિબાન અધિકારીઓ સાથે રાજદ્વારી અથવા આર્થિક સ્તરે સંપર્ક જાળવ્યો છે. કેટલાક દેશો સુરક્ષા, વેપાર, સ્થળાંતર અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તાલિબાન સાથે વ્યવહાર કરી રહ્યા છે.અર્થાત્, તાલિબાન સંપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય એકલતા હેઠળ નથી રહ્યું, પરંતુ તેની સરકારને વ્યાપક ઔપચારિક માન્યતા હજુ પ્રાપ્ત થઈ નથી.
વેપાર અને કનેક્ટિવિટીમાં અફઘાનિસ્તાનની ભૂમિકા
અફઘાનિસ્તાન પોતાની ભૌગોલિક સ્થિતિનો ઉપયોગ કરીને પોતાને મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયા વચ્ચેના વેપાર અને કનેક્ટિવિટીના પુલ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તાલિબાન સરકાર માટે આ રાજદ્વારી રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા ન હોવા છતાં વેપાર અને પ્રાદેશિક સંપર્કો દ્વારા તે પોતાનું મહત્વ વધારવા માંગે છે.પરંતુ આંતરિક ગરીબી અને નબળી અર્થવ્યવસ્થાને કારણે આ કનેક્ટિવિટીનો લાભ હજુ સામાન્ય અફઘાન નાગરિકોના જીવનમાં વ્યાપક રીતે જોવા મળતો નથી.
પાકિસ્તાન સાથે તણાવ પણ વધ્યો
અફઘાનિસ્તાન માટે પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. બંને દેશો વચ્ચે સરહદ અને સુરક્ષાને લઈને તણાવ જોવા મળ્યો છે.પાકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન માટે મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. પરંતુ સરહદી તણાવ અને અવરોધોને કારણે વેપાર અને માલની અવરજવર પર અસર પડે છે.આર્થિક રીતે પહેલેથી જ મુશ્કેલીમાં રહેલા અફઘાનિસ્તાન માટે વેપાર માર્ગોમાં અવરોધનો સીધો પ્રભાવ સામાન્ય લોકો અને વેપારીઓ પર પડી શકે છે.
શું તાલિબાન ખરેખર મજબૂત બન્યું છે?
પાંચ વર્ષ બાદ એક બાબત સ્પષ્ટ છે,તાલિબાનની સત્તા પર પકડ મજબૂત છે.દેશના મોટા ભાગ પર તાલિબાનનું નિયંત્રણ છે અને હાલ તેની સામે કોઈ મજબૂત રાષ્ટ્રીય સ્તરની સશસ્ત્ર રાજકીય પડકારની સ્થિતિ નથી.તાલિબાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ અગાઉની સરખામણીમાં વધુ સક્રિય રીતે સંપર્ક કરી રહ્યું છે. અનેક દેશો તેના અધિકારીઓ સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે.પરંતુ સરકારની સત્તા મજબૂત થવી અને દેશના સામાન્ય લોકોનું જીવન સુધરવું—આ બંને અલગ બાબતો છે. અફઘાનિસ્તાન હજુ ગરીબી, બેરોજગારી, માનવતાવાદી સહાયની જરૂરિયાત, મહિલાઓ પર પ્રતિબંધો અને કુદરતી આફતો જેવા પડકારો સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે.
પાંચ વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાનની તસવીર
પાંચ વર્ષ પહેલાં તાલિબાન સત્તામાં આવ્યું ત્યારે દુનિયાભરમાં સવાલ હતો કે તે અફઘાનિસ્તાનને કેવી રીતે ચલાવશે.આજે પાંચ વર્ષ બાદ તાલિબાન સત્તા જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યું છે. સુરક્ષાની સ્થિતિમાં કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સુધારો જોવા મળ્યો હોવાના દાવા છે અને તાલિબાનનું વહીવટી નિયંત્રણ મજબૂત થયું છે. પરંતુ માનવાધિકાર, મહિલાઓના અધિકાર, શિક્ષણ, અર્થવ્યવસ્થા અને માનવતાવાદી પરિસ્થિતિને લઈને ગંભીર ચિંતાઓ યથાવત છે.ખાસ કરીને મહિલાઓ અને છોકરીઓની સ્થિતિ અફઘાનિસ્તાનની સૌથી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય સમસ્યા બની છે. શિક્ષણના દરવાજા બંધ થવાથી લાખો છોકરીઓનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત બન્યું છે.
અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાનના શાસનને પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. કાબુલમાં તાલિબાને આ દિવસને પશ્ચિમી શક્તિઓ સામેની જીત તરીકે ઉજવ્યો, પરંતુ દેશના સામાન્ય લોકો માટે પાંચ વર્ષનો સમય હજુ પણ સંઘર્ષથી ભરેલો રહ્યો છે. તાલિબાનની સત્તા ચોક્કસપણે મજબૂત બની છે. તેણે દેશ પર પોતાની વહીવટી પકડ જાળવી રાખી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ અનેક દેશો સાથે સંપર્ક વધાર્યો છે. પરંતુ બીજી તરફ અફઘાનિસ્તાન ગરીબી, બેરોજગારી, માનવતાવાદી સહાયની અછત, સૂકા અને ભૂકંપ જેવી કુદરતી આફતો તથા પડોશી દેશોમાંથી પરત ફરતા લાખો લોકોના દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત મહિલાઓ અને છોકરીઓનું ભવિષ્ય છે. લાખો છોકરીઓ માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણથી વંચિત છે અને મહિલાઓ માટે રોજગાર તથા જાહેર જીવનમાં ભાગ લેવાની તકો અત્યંત મર્યાદિત બની છે. યુનેસ્કો અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ આ સ્થિતિને ગંભીર માનવાધિકાર સંકટ ગણાવી રહી છે. એટલે પાંચ વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાનની તસવીર એવી છે કે તાલિબાન રાજકીય રીતે પહેલા કરતાં વધુ મજબૂત છે, પરંતુ દેશનો સામાન્ય નાગરિક હજુ પણ ગરીબી, પ્રતિબંધો અને માનવતાવાદી સંકટ વચ્ચે જીવન પસાર કરી રહ્યો છે. તાલિબાન માટે હવે સૌથી મોટો સવાલ માત્ર સત્તા જાળવી રાખવાનો નથી, પરંતુ અફઘાનિસ્તાનને ગરીબી અને એકલતામાંથી બહાર કાઢીને તેના લોકો ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો માટે સુરક્ષિત અને સ્થિર ભવિષ્ય ઊભું કરવાનો છે.
