જો તમારી આવકમાંથી TDS એટલે કે ટૅક્સ ડિડક્ટેડ એટ સોર્સ કપાઈ ગયો હોય, પરંતુ તમારી કુલ આવક એટલી ન હોય કે તેના પર કોઈ આવકવેરો ભરવાનો થાય, તો હવે તમને રિફંડ મેળવવા માટે ITR ફાઈલ કરવી પડે છે. જોકે, આ નિયમને લઈને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં મહત્વની અરજી કરવામાં આવી છે. અરજીમાં એવી માંગ કરવામાં આવી છે કે જે વ્યક્તિની કોઈ ટેક્સ જવાબદારી જ નથી, તેને માત્ર TDSનું રિફંડ મેળવવા માટે આવકવેરા રિટર્ન ભરવાની ફરજ પાડવી જોઈએ નહીં. આ મામલે દિલ્હી હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. કોર્ટ સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી એટલે કે PILમાં TDS રિફંડની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે. અરજદારનું કહેવું છે કે જો સરકાર પાસે પહેલાથી જ વ્યક્તિનો PAN, TDSની માહિતી, Form 26AS અને અન્ય જરૂરી રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ હોય તો પાત્ર વ્યક્તિને રિફંડ આપમેળે મળવું જોઈએ.
હાલની વ્યવસ્થા મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિની આવકમાંથી TDS કપાઈ ગયો હોય અને તેને ખબર પડે કે આખા વર્ષ દરમિયાન તેની કુલ ટેક્સ જવાબદારી શૂન્ય છે, તો કપાયેલા TDSની રકમ પાછી મેળવવા માટે સામાન્ય રીતે ITR ફાઈલ કરવી પડે છે. એટલે કે વ્યક્તિએ રિટર્ન દાખલ કરીને સરકારને જણાવવું પડે છે કે તેની આવક પર એટલો ટેક્સ બનતો નથી અને તેથી કપાયેલી રકમ પરત આપવામાં આવે. આ વ્યવસ્થાને લઈને કરવામાં આવેલી અરજીમાં આવકવેરા અધિનિયમ, 2025ની કલમ 433ને પડકારવામાં આવી છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે જે વ્યક્તિઓ માટે ITR ભરવું ફરજિયાત નથી અને જેમની કોઈ ટેક્સ જવાબદારી પણ નથી, તેમની પાસેથી માત્ર રિફંડ મેળવવા માટે ITR માંગવું યોગ્ય નથી.
દિલ્હી હાઈકોર્ટની મુખ્ય ન્યાયાધીશ દેવેન્દ્ર કુમાર ઉપાધ્યાય અને ન્યાયમૂર્તિ તેજસ કારિયાની પીઠે આ અરજી પર કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવી છે. કોર્ટે સરકારનો પક્ષ જાણવા માંગ્યો છે. આ મામલે આગામી સુનાવણી 6 નવેમ્બર 2026ના રોજ થવાની છે. એટલે કે હાલ કોર્ટમાં માત્ર મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે અને હજુ સુધી ITR વગર TDS રિફંડ આપવાનો કોઈ અંતિમ આદેશ આપવામાં આવ્યો નથી. અરજીમાં ખાસ કરીને ઓટોમેટિક TDS રિફંડ સિસ્ટમ લાગુ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. તેનો અર્થ એ છે કે સરકાર પાસે ઉપલબ્ધ TDS અને PAN સંબંધિત માહિતીના આધારે એવા લોકોની ઓળખ કરવામાં આવે જેમની કોઈ ટેક્સ જવાબદારી નથી અને જેમનો TDS કપાયો છે. આવા પાત્ર લોકોની રિફંડની રકમ સીધી તેમના બેંક ખાતામાં જમા કરાવી શકાય તેવી વ્યવસ્થા બનાવવાની માંગ છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા લાગુ થાય તો ખાસ કરીને એવા લોકોને મોટી રાહત મળી શકે છે જેમને ટેક્સ ભરવાનો નથી, પરંતુ તેમની આવકમાંથી કોઈ કારણસર TDS કપાઈ જાય છે. ઘણી વખત બેંકના વ્યાજ, પગાર, કોન્ટ્રાક્ટ પેમેન્ટ અથવા અન્ય આવક પર TDS કપાઈ શકે છે. જો વર્ષના અંતે ગણતરી કરતાં વ્યક્તિની કુલ ટેક્સ જવાબદારી શૂન્ય આવે, તો કપાયેલો TDS પરત મેળવવાનો અધિકાર બની શકે છે. અરજીમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે હાલની પ્રક્રિયાની અસર ખાસ કરીને સિનિયર સિટીઝન, ઓછી આવક ધરાવતા કર્મચારીઓ અને બ્લૂ-કોલર વર્કર્સ પર થઈ શકે છે. આવા લોકોમાંથી કેટલાકને રિફંડ તરીકે માત્ર થોડા હજાર રૂપિયા મળવાના હોય છે. આ રકમ મેળવવા માટે ITR ભરવાની પ્રક્રિયા તેમના માટે મુશ્કેલ બની શકે છે. પરિણામે તેઓ પોતાને મળવાપાત્ર રિફંડની રકમનો દાવો જ કરતા નથી.
અરજદારનું કહેવું છે કે ટેક્નોલોજીના યુગમાં આવી પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવી શકાય છે. સરકાર પાસે PAN નંબર સાથે જોડાયેલી માહિતી, Form 26AS અને TDS રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ હોય છે. તેથી જો સિસ્ટમમાં કોઈ વ્યક્તિની ટેક્સ જવાબદારી શૂન્ય હોવાનું સ્પષ્ટ થાય અને TDS કપાયેલો હોવાનું પણ જોવા મળે, તો જરૂરી ચકાસણી બાદ રિફંડ આપમેળે ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. આ અરજીમાં લગભગ 2.35 કરોડ લોકોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આવકવેરા વિભાગના આંકડાને ટાંકીને કહેવામાં આવ્યું છે કે લગભગ 2.35 કરોડ લોકોના નામે TDS ક્રેડિટ નોંધાયેલું હતું, પરંતુ તેમણે ITR ફાઈલ કરી ન હતી. અરજીમાં એવી શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે કે આ લોકોમાં મોટી સંખ્યામાં એવા લોકો હોઈ શકે છે જેમની વાસ્તવિક ટેક્સ જવાબદારી ન હોય, પરંતુ તેમનો TDS કપાયો હોય.
આ મુદ્દો અગાઉ પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. આવકવેરા વિધેયક, 2025 પર વિચાર કરવા માટે બનાવવામાં આવેલી સંસદીય પ્રવર સમિતિએ નાના કરદાતાઓ માટે રિફંડ મેળવવા ITR ફાઈલ કરવાની ફરજ હળવી કરવાની ભલામણ કરી હતી. જોકે, અંતિમ કાયદામાં આ ભલામણનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હોવાનું અરજીમાં જણાવાયું છે. જો ભવિષ્યમાં કોર્ટ અથવા સરકાર આ માંગને સ્વીકારે અને ઓટોમેટિક રિફંડની વ્યવસ્થા બનાવે, તો કરદાતાઓ માટે પ્રક્રિયા ઘણી સરળ બની શકે છે. ખાસ કરીને જે લોકોની આવક ટેક્સની મર્યાદા કરતાં ઓછી હોય, પરંતુ તેમનો TDS કપાઈ ગયો હોય, તેમને રિફંડ મેળવવા માટે અલગથી રિટર્ન ફાઈલ કરવાની જરૂરિયાત ન રહે તેવી શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે હાલમાં નિયમોમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. દિલ્હી હાઈકોર્ટે માત્ર કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. એટલે અત્યારે કોઈ વ્યક્તિ એવું ન માને કે હવે ITR ફાઈલ કર્યા વગર TDS રિફંડ આપમેળે મળવાનું શરૂ થઈ ગયું છે. હાલની વ્યવસ્થા મુજબ TDS રિફંડ મેળવવા માટે ITR ફાઈલ કરવાની જરૂરિયાત યથાવત છે. આ મામલાની આગામી સુનાવણી 6 નવેમ્બર 2026ના રોજ થશે. ત્યારબાદ કોર્ટ સરકારના જવાબ અને અરજીમાં કરવામાં આવેલી દલીલો પર વધુ વિચાર કરી શકે છે. જો કોર્ટ અથવા સરકાર તરફથી નિયમોમાં કોઈ ફેરફાર થાય તો લાખો કરદાતાઓ માટે TDS રિફંડની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બની શકે છે.
સરળ શબ્દોમાં સમજીએ તો હાલ સ્થિતિ એવી છે કે તમારી આવકમાંથી TDS કપાયો છે અને તમારી વાસ્તવિક ટેક્સ જવાબદારી શૂન્ય છે, તો રિફંડ મેળવવા માટે ITR ફાઈલ કરવી પડે છે. પરંતુ હવે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં આ જ નિયમને લઈને સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજીમાં માંગ છે કે જ્યાં સરકાર પાસે તમામ જરૂરી માહિતી પહેલેથી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પાત્ર વ્યક્તિને માત્ર રિફંડ મેળવવા માટે ITR ભરવાની ફરજ ન પાડવી જોઈએ.
હવે આ મામલે કેન્દ્ર સરકાર શું જવાબ આપે છે અને દિલ્હી હાઈકોર્ટ આગળ શું નિર્ણય લે છે તેના પર કરદાતાઓની નજર રહેશે. જો ઓટોમેટિક TDS રિફંડની વ્યવસ્થા લાગુ થાય તો ખાસ કરીને નાના કરદાતાઓ અને ઓછી આવક ધરાવતા લોકો માટે ટેક્સ રિફંડ મેળવવાની પ્રક્રિયા સરળ, ઝડપી અને ઓછા કાગળિયા કામવાળી બની શકે છે.
