ભારતીય ક્રિકેટર ઋષભ પંત ઉત્તરાખંડમાં પોતાનું પ્રથમ ઘર બનાવવા માગે છે, પરંતુ છેલ્લા લગભગ 3 વર્ષથી યોગ્ય જમીનની શોધ કરી રહ્યા હોવા છતાં તેમની મુશ્કેલી દૂર થઈ નથી. હવે પંતે ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામીને સોશિયલ મીડિયા મારફતે મદદની અપીલ કરી છે. પંતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ જમીન ભેટમાં માગતા નથી, પરંતુ નિયમ મુજબ જમીન ખરીદવા માગે છે. મુખ્યમંત્રી ધામીએ પણ સંબંધિત અધિકારીઓને પંતનો સંપર્ક કરી નિયમો મુજબ શક્ય સહયોગ આપવા સૂચના આપી છે.
પંતની અપીલ બાદ ઉત્તરાખંડના ભૂ-કાયદા ફરી ચર્ચામાં આવ્યા છે. જોકે પંતના કિસ્સામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તેમને રાજ્યમાં જમીન ખરીદવા પર સામાન્ય પ્રતિબંધ નથી. સમસ્યા તેમની જરૂરિયાત મુજબ યોગ્ય અને અનુકૂળ જમીન શોધવાની હોવાનું સામે આવ્યું છે.
ઉત્તરાખંડમાં પંત માટે જમીન ખરીદવી કેમ અલગ છે?
ઉત્તરાખંડમાં જમીન ખરીદવાના નિયમો ખરીદદારની સ્થિતિ ઉપરાંત જમીન કઈ શ્રેણીની છે અને તેનો ઉપયોગ શા માટે થવાનો છે તેના આધારે બદલાય છે. ખાસ કરીને કૃષિ અને બાગાયતી જમીનને લઈને નિયમો વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યા છે.
2025માં અમલમાં આવેલા નવા ભૂ-કાયદા હેઠળ રાજ્યના 13માંથી 11 જિલ્લાઓમાં અન્ય રાજ્યોના લોકો કૃષિ અને બાગાયતી જમીન ખરીદી શકતા નથી. હરિદ્વાર અને ઉધમસિંહ નગર આ પ્રતિબંધની જોગવાઈથી અલગ રાખવામાં આવ્યા છે.
બહારના લોકો માટે રહેણાંક જમીનની 250 ચોરસ મીટરની મર્યાદા
કૃષિ અને બાગાયતી જમીન પરનો પ્રતિબંધ એનો અર્થ એ નથી કે અન્ય રાજ્યનો વ્યક્તિ ઉત્તરાખંડમાં કોઈ જમીન જ ખરીદી શકતો નથી. રહેણાંક હેતુ માટે 250 ચોરસ મીટર સુધીની જમીન ખરીદવાની જોગવાઈ યથાવત છે. આ માટે જરૂરી શપથપત્ર અને અન્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડે છે.
એટલે જમીન ખરીદતા પહેલાં જમીનનો ઉપયોગ, તેનું સ્થાન અને લાગુ પડતો ભૂ-કાયદો તપાસવો જરૂરી છે. રહેણાંક જમીન અને કૃષિ જમીન માટેના નિયમો એકસરખા નથી.
2003થી બદલાતા રહ્યા છે જમીનના નિયમો
ઉત્તરાખંડમાં બહારના લોકો દ્વારા જમીન ખરીદવા અંગેના નિયમોમાં છેલ્લા 2 દાયકામાં અનેક ફેરફાર થયા છે. 2003માં રહેણાંક જમીન ખરીદવાની મર્યાદા 500 ચોરસ મીટર નક્કી કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ આ મર્યાદા ઘટાડીને 250 ચોરસ મીટર કરવામાં આવી હતી.
2017-18 દરમિયાન રોકાણ અને ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેટલાક નિયમોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ જમીન ખરીદી, સ્થાનિકોના હિત અને કૃષિ જમીનના સંરક્ષણ અંગે ચર્ચા વધતી ગઈ. અંતે 2025માં સરકારે ફરી કડક ભૂ-કાયદો અમલમાં મૂક્યો.
2025ના કડક ભૂ-કાયદામાં શું બદલાયું?
નવા કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બહારના લોકો દ્વારા મોટા પાયે જમીન ખરીદવાની પ્રક્રિયા પર નિયંત્રણ મૂકવાનો અને સ્થાનિકોના જમીન અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો છે.
મુખ્ય જોગવાઈઓમાં:
- 11 જિલ્લામાં બહારના લોકો માટે કૃષિ અને બાગાયતી જમીન ખરીદવા પર પ્રતિબંધ.
- રહેણાંક હેતુ માટે 250 ચોરસ મીટર સુધીની જમીન ખરીદવાની જોગવાઈ.
- રહેણાંક જમીન માટે શપથપત્રની પ્રક્રિયા.
- ચોક્કસ હેતુ માટે જમીન ખરીદતી વખતે સંબંધિત મંજૂરી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન જરૂરી.
સરકાર શા માટે લાવી કડક વ્યવસ્થા?
ઉત્તરાખંડના પહાડી વિસ્તારોમાં જમીન મર્યાદિત છે. બહારના લોકો દ્વારા મોટા પાયે જમીન ખરીદવાથી સ્થાનિક લોકો માટે જમીન મોંઘી થવાની અને જમીન માલિકીમાં અસંતુલન ઊભું થવાની ચિંતા લાંબા સમયથી વ્યક્ત થતી રહી છે.
સરકારના નવા કાયદાનો એક મુખ્ય હેતુ સ્થાનિક જમીન અને સંસાધનોનું રક્ષણ કરવાનો છે. ખાસ કરીને કૃષિ અને બાગાયતી જમીનને અન્ય ઉપયોગમાં જતી અટકાવવા માટે નિયમોને વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યા છે.
ઋષભ પંતના કિસ્સામાં હવે શું થશે?
ઋષભ પંત ઉત્તરાખંડમાં પોતાનું ઘર બનાવવા માટે યોગ્ય જગ્યા શોધી રહ્યા છે. લગભગ 3 વર્ષથી ચાલતી શોધ બાદ તેમણે સીધી મુખ્યમંત્રી સમક્ષ મદદની અપીલ કરી છે. ધામીએ પણ નિયમો મુજબ જરૂરી સહયોગ આપવાની વાત કરી છે. આથી પંતનો મામલો માત્ર એક ક્રિકેટરની જમીનની શોધ પૂરતો રહ્યો નથી. તેમની અપીલથી ઉત્તરાખંડમાં જમીન ખરીદીના કાયદા, સ્થાનિકોના અધિકારો અને બહારના લોકો માટે લાગુ પડતા પ્રતિબંધો અંગેની ચર્ચા ફરી તેજ થઈ છે.
હાલમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે પંતને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ કઈ જમીન મળે છે અને તે જમીન પર કયા નિયમો લાગુ પડે છે. અંતિમ પ્રક્રિયા સંબંધિત જમીનની શ્રેણી, સ્થાન અને લાગુ કાયદા મુજબ જ નક્કી થશે.
