દેશમાં નિષ્ણાત તબીબોની વધતી જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ મેડિકલ શિક્ષણની ક્ષમતા વધારવાનો મોટો નિર્ણય લીધો છે. સરકાર આગામી 4 વર્ષ દરમિયાન દેશમાં વધારાની 5,000 પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ મેડિકલ બેઠકો ઊભી કરશે. આ વિસ્તરણ 2025-26થી 2028-29 દરમિયાન Centrally Sponsored Schemeના Phase-III હેઠળ કરવામાં આવશે.
કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડાએ લોકસભામાં આ અંગે માહિતી આપી હતી. હાલમાં દેશમાં કુલ 86,360 PG મેડિકલ બેઠકો ઉપલબ્ધ છે. નવી બેઠકો ઉમેરાયા બાદ સ્પેશિયાલિસ્ટ ડૉક્ટરોની તાલીમ માટેની ક્ષમતા વધુ વધશે.
સરકારી મેડિકલ કોલેજોને અપગ્રેડ કરવા પર ભાર
નવી બેઠકો ઊભી કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારની હાલની મેડિકલ કોલેજો, સ્વતંત્ર PG સંસ્થાઓ અને સરકારી હોસ્પિટલોના અપગ્રેડેશન પર ભાર મૂકી રહી છે. આ યોજનાનો હેતુ નવી સંસ્થાઓ ઊભી કરવા કરતાં હાલના માળખાનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરીને PG શિક્ષણની ક્ષમતા વધારવાનો છે. આ માટે પ્રતિ PG બેઠક માટે નાણાકીય સહાયની મહત્તમ મર્યાદા ₹1.50 કરોડ કરવામાં આવી છે.
કર્ણાટકમાં સૌથી વધુ PG બેઠકો
2026-27ના આંકડા પ્રમાણે કર્ણાટક દેશમાં PG મેડિકલ બેઠકોની સંખ્યામાં આગળ છે. રાજ્યમાં કુલ 10,092 બેઠકો છે. તેમાં 2,805 સરકારી અને 7,287 ખાનગી સંસ્થાઓની બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે. મહારાષ્ટ્ર 9,216 PG બેઠકો સાથે બીજા ક્રમે છે. તેમાં 4,277 બેઠકો સરકારી અને 4,939 બેઠકો ખાનગી સંસ્થાઓમાં છે.
અન્ય મોટા રાજ્યોમાં પણ PG મેડિકલ શિક્ષણની મોટી ક્ષમતા છે:
- તમિલનાડુ: 8,023 બેઠકો
- ઉત્તર પ્રદેશ: 7,437 બેઠકો
- તેલંગાણા: 5,248 બેઠકો
- આંધ્ર પ્રદેશ: 4,782 બેઠકો
2014 પછી PG બેઠકોમાં મોટો વધારો
ભારતમાં છેલ્લા એક દાયકામાં મેડિકલ શિક્ષણની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2014માં દેશમાં 31,185 PG મેડિકલ બેઠકો હતી, જે વધીને 86,360 થઈ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે PG શિક્ષણની ક્ષમતામાં લગભગ ત્રણ ગણો વધારો થયો છે. આ જ સમયગાળામાં મેડિકલ કોલેજોની સંખ્યા પણ 387થી વધીને 844 થઈ છે, જ્યારે MBBS બેઠકો 51,348થી વધીને 1,39,489 થઈ છે.
ગુણવત્તા સાથે સમાધાન નહીં
PG બેઠકો વધારવાની સાથે સરકાર મેડિકલ શિક્ષણની ગુણવત્તા જાળવવા માટે નિયમોનું પાલન ફરજિયાત રાખશે. નવી PG બેઠકો અને નવા અભ્યાસક્રમોને National Medical Commissionના Post Graduate Medical Education Regulations, 2023 અને Post Graduate Minimum Standards Requirement, 2024 મુજબ મંજૂરી આપવામાં આવશે. મેડિકલ કોલેજોએ ફેકલ્ટીની લાયકાત, જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, હોસ્પિટલની સુવિધાઓ અને વિદ્યાર્થીઓને મળતી ક્લિનિકલ ટ્રેનિંગ જેવી શરતો પૂરી કરવી પડશે.
જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં પણ PG તાલીમનો પ્રયાસ
સરકાર જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં PG અભ્યાસક્રમો શરૂ કરવા માટે માન્યતા મેળવવા પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. આ પગલાનો હેતુ માત્ર મોટા શહેરો સુધી નિષ્ણાત તબીબી તાલીમને મર્યાદિત રાખવાને બદલે જિલ્લા સ્તરે પણ મેડિકલ શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત કરવાનો છે. National Board of Examinations in Medical Sciences પણ PG અભ્યાસક્રમોની માન્યતા પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવવા માટે પગલાં લઈ રહ્યું છે.
PG બેઠકોની મંજૂરીમાં પણ થયો વધારો
મેડિકલ PG બેઠકોની મંજૂરીમાં પણ છેલ્લા વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. 2014-15માં NMC દ્વારા 415 PG બેઠકોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જ્યારે 2025-26માં આ સંખ્યા વધીને 9,084 થઈ હતી. NBEMS દ્વારા મંજૂર બેઠકો પણ 2014-15ની 612થી વધીને 2025-26માં 2,009 થઈ હતી. આ આંકડા દેશમાં નિષ્ણાત તબીબી શિક્ષણની ક્ષમતા ઝડપથી વધારવાના પ્રયાસને દર્શાવે છે.
ડિપ્લોમા બેઠકોને DNBમાં ફેરવવાની હાલ યોજના નથી
કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં તમામ ડિપ્લોમા બેઠકોને Diplomate of National Board એટલે કે DNB ડિગ્રી બેઠકોમાં રૂપાંતરિત કરવાની કોઈ યોજના નથી. PG મેડિકલ અભ્યાસક્રમોની ફી અંગેનો નિર્ણય સંબંધિત રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના અધિકારક્ષેત્રમાં રહે છે. ખાનગી મેડિકલ કોલેજો અને deemed universitiesની ફી સંબંધિત NMCના નિયમો અંગે ન્યાયિક પ્રક્રિયા પણ ચાલી રહી છે. નવી 5,000 PG બેઠકો ઉમેરવાની યોજના દ્વારા સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ દેશમાં નિષ્ણાત ડૉક્ટરોની સંખ્યા વધારવાનો અને મેડિકલ શિક્ષણનું માળખું વધુ મજબૂત કરવાનો છે.
