રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે અનામત મુદ્દે ફરી એકવાર મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે, જેના કારણે દેશભરમાં સામાજિક અને રાજકીય ચર્ચા તેજ બની છે. મુંબઈના નીતા મુકેશ અંબાણી કલ્ચરલ સેન્ટર (NMACC)માં આયોજિત એક સંવાદ કાર્યક્રમ દરમિયાન તેમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી સમાજમાં અસમાનતા અને ભેદભાવ રહેશે, ત્યાં સુધી અનામત વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પણ યથાવત રહેશે. જોકે તેમણે એ પણ સૂચન કર્યું કે અનામતનો પૂરતો લાભ મેળવી સામાજિક અને આર્થિક રીતે આગળ વધી ચૂકેલા લોકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે પાછળ હટવાનો વિચાર કરવો જોઈએ, જેથી તેમના સમાજના અન્ય વંચિત લોકોને પણ તક મળી શકે.
‘હા’ કે ‘ના’માં જવાબ આપવાનો ઇનકાર
કાર્યક્રમ દરમિયાન ઇન્ડિયન ઇન્ટરનેશનલ મોડેલ યુનાઇટેડ નેશન્સ (IIMUN)ના સ્થાપક ઋષભ શાહે મોહન ભાગવતને પૂછ્યું કે અનામત વ્યવસ્થા હંમેશા ચાલુ રહેવી જોઈએ કે કોઈ સમયે તેનો અંત આવવો જોઈએ. તેના જવાબમાં ભાગવતે સીધો ‘હા’ કે ‘ના’માં જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
તેમણે કહ્યું કે આ પ્રશ્નનો જવાબ ભારતના બંધારણના શિલ્પી ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના વિચારોમાં શોધવો જોઈએ. તેમના જણાવ્યા મુજબ, જો દેશ બાબાસાહેબના મૂળ વિચારોને યોગ્ય રીતે સમજે અને અમલમાં મૂકે તો અનામત અંગેનો મોટાભાગનો વિવાદ આપોઆપ દૂર થઈ શકે.
‘અસમાનતા રહેશે ત્યાં સુધી અનામત પણ રહેશે’
મોહન ભાગવતે કહ્યું કે સમાજમાં વર્ષો સુધી ચાલેલા સામાજિક ભેદભાવ અને અસમાનતાને દૂર કરવા માટે અનામતની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. તેથી જ્યાં સુધી સમાજમાં વાસ્તવિક સમાનતા સ્થાપિત નહીં થાય, ત્યાં સુધી અનામતની જરૂરિયાત રહેશે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આજે પણ જો જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને તકોમાં અસમાનતા અસ્તિત્વમાં છે તો અનામત સમાપ્ત કરવાની ચર્ચા યોગ્ય ગણાવી શકાય નહીં.
લાભ લઈ ચૂકેલા લોકો સ્વૈચ્છિક રીતે પાછળ હટે
ભાગવતે પોતાના સંબોધનમાં એવો પણ સૂચન કર્યું કે જે પરિવારો અથવા વ્યક્તિઓ અનામતનો લાભ લઈને શિક્ષણ, સરકારી નોકરી, આર્થિક સ્થિતિ અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા મેળવી ચૂક્યા છે, તેમણે પોતાના સમાજના અન્ય જરૂરિયાતમંદ લોકોને તક મળે તે માટે સ્વૈચ્છિક રીતે પાછળ હટવાનો વિચાર કરવો જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ કોઈ કાનૂની ફરજ નહીં પરંતુ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના તરીકે જોવું જોઈએ.
અનામત કાયમી વ્યવસ્થા નથી
RSS પ્રમુખે જણાવ્યું કે અનામતને કાયમી વ્યવસ્થા તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. તેનો મૂળ હેતુ સમાજના નબળા વર્ગોને સમાન તક ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. જ્યારે સમાજમાં વાસ્તવિક સમાનતા આવશે ત્યારે અનામતની જરૂરિયાત સ્વાભાવિક રીતે ઘટશે. જોકે આ નિર્ણય રાજકીય લાભ-હાનિ નહીં પરંતુ સામાજિક પરિસ્થિતિના આધારે થવો જોઈએ.
આંતરિક વર્ગીકરણનો પણ કર્યો ઉલ્લેખ
મોહન ભાગવતે અનામત વર્ગોની અંદર સબ-કેટેગરાઇઝેશનના મુદ્દાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અનામતનો લાભ માત્ર મર્યાદિત લોકો સુધી જ સીમિત ન રહે, પરંતુ જે લોકો હજુ સુધી તેનાથી વંચિત રહ્યા છે તેમને પણ તેનો લાભ મળવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે આ જ વિચારના આધારે અનામત વર્ગોની અંદર વર્ગીકરણ અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે અને આ મુદ્દે ન્યાયપાલિકાએ પણ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓનો કર્યો ઉલ્લેખ
ભાગવતે પોતાના નિવેદનમાં વારંવાર ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના વિચારોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે અનામતનો મૂળ હેતુ સામાજિક ન્યાય અને સમાન તક સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો. ભારતના બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) માટે શિક્ષણ, સરકારી નોકરી અને પ્રતિનિધિત્વમાં વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ઉપરાંત આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માટે પણ 10 ટકા અનામત અમલમાં છે.
નિવેદન બાદ રાજકીય ચર્ચા તેજ થવાની શક્યતા
મોહન ભાગવતના આ નિવેદનને રાજકીય અને સામાજિક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. એક તરફ તેમણે અસમાનતા દૂર ન થાય ત્યાં સુધી અનામત ચાલુ રાખવાની વાત કરી છે, તો બીજી તરફ અનામતનો પૂરતો લાભ લઈ ચૂકેલા લોકોએ અન્ય જરૂરિયાતમંદો માટે તક છોડવાની અપીલ પણ કરી છે.
હાલ આ કોઈ કાનૂની પ્રસ્તાવ નહીં પરંતુ સામાજિક નૈતિકતા આધારિત સૂચન તરીકે સામે આવ્યું છે. હવે વિવિધ રાજકીય પક્ષો, સામાજિક સંગઠનો અને અન્ય હિતધારકો આ નિવેદન પર કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
