દેશભરમાં દર વર્ષે 15 ઓગસ્ટે સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. પરંતુ મધ્યપ્રદેશના ઉજ્જૈન શહેરમાં આવેલું પ્રાચીન મોટા ગણેશ મંદિર આ વર્ષે પણ એક અલગ પરંપરાને આગળ વધારશે. અહીં સ્વતંત્રતા દિવસ 15 ઓગસ્ટના બદલે 11 ઓગસ્ટે ઉજવવામાં આવશે. મંદિર ટ્રસ્ટનું માનવું છે કે જેમ દિવાળી, હોળી, રક્ષાબંધન, જન્માષ્ટમી અને અન્ય હિન્દુ તહેવારો તિથિ પ્રમાણે ઉજવાય છે, તેવી જ રીતે દેશની આઝાદીનો પર્વ પણ જે તિથિએ દેશ સ્વતંત્ર થયો હતો તે દિવસે જ ઉજવવો જોઈએ.
મંદિરના પૂજારી અને જ્યોતિષાચાર્ય પંડિત અક્ષત વ્યાસના જણાવ્યા મુજબ, 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ જ્યારે ભારત સ્વતંત્ર બન્યું હતું ત્યારે પંચાંગ અનુસાર શ્રાવણ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની તિથિ હતી. વર્ષ 2026માં આ જ તિથિ 11 ઓગસ્ટે આવે છે. તેથી મોટા ગણેશ મંદિરમાં સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી 11 ઓગસ્ટે કરવામાં આવશે. આ પરંપરા છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સતત જળવાઈ રહી છે.
મંદિરમાં આ દિવસે દેશભક્તિ અને ધાર્મિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવશે. સવારે તિરંગા યાત્રા કાઢવામાં આવશે. ત્યારબાદ ભગવાન મોટા ગણેશને તિરંગો અર્પણ કરવામાં આવશે અને રાષ્ટ્રધ્વજનું પૂજન કરવામાં આવશે. મહાઆરતી બાદ ‘વંદે માતરમ’, દેશભક્તિ ગીતો અને ભારત માતા કી જયના નારાઓ સાથે મંદિરના શિખર પર તિરંગો ફરકાવવામાં આવશે. મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ અને સ્થાનિક લોકો આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લેશે.
મંદિરના પૂજારી પંડિત અક્ષત વ્યાસનું કહેવું છે કે આ પરંપરાનો ઐતિહાસિક આધાર પણ છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ભારતની આઝાદી માટેનું શુભ મુહૂર્ત તેમના પૂર્વજ અને જાણીતા જ્યોતિષાચાર્ય પંડિત સૂર્યનારાયણ વ્યાસે નક્કી કર્યું હતું. તેથી તેઓ આ ઐતિહાસિક પરંપરાને આજે પણ આગળ વધારી રહ્યા છે.
પંડિત સૂર્યનારાયણ વ્યાસનું નામ ભારતની આઝાદીના ઇતિહાસ સાથે પણ જોડાયેલું હોવાનું માનવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે દેશની આઝાદી પહેલા જ્યારે ભારતને સ્વતંત્રતા આપવા માટે તારીખ નક્કી થઈ રહી હતી ત્યારે 14 અને 15 ઓગસ્ટ એમ બે વિકલ્પો હતા. તે સમયે ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે પંડિત સૂર્યનારાયણ વ્યાસની સલાહ લીધી હતી. જ્યોતિષીય ગણતરી બાદ તેમણે ભારત માટે 14 અને 15 ઓગસ્ટની મધ્યરાત્રિનું શુભ મુહૂર્ત સૂચવ્યું હતું.
તેમનું માનવું હતું કે તે સમયે વૃષભ લગ્ન હોવાથી દેશની લોકશાહી અને સ્વતંત્રતા લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહેશે. બીજી તરફ પાકિસ્તાને 14 ઓગસ્ટની તારીખ પસંદ કરી હતી. આ સમગ્ર ઘટના અંગે અનેક પુસ્તકો અને લેખોમાં પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે પંડિત સૂર્યનારાયણ વ્યાસે સલાહ આપી હતી કે ભારતની આઝાદીનું પ્રથમ ધ્વજવંદન મધ્યરાત્રિએ જ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ સવારથી સરકારી કાર્યક્રમો યોજવા જોઈએ. આ કારણસર 14 અને 15 ઓગસ્ટની મધ્યરાત્રિએ દેશની સ્વતંત્રતાની ઐતિહાસિક જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
પંડિત સૂર્યનારાયણ વ્યાસ વિશે બીજી એક વાત પણ ચર્ચામાં રહે છે. વર્ષ 1930માં તેમણે એક લેખમાં આગાહી કરી હતી કે ભારત ઓગસ્ટ 1947માં આઝાદ થશે. બાદમાં જ્યારે દેશને સ્વતંત્રતા મળી ત્યારે તેમની આ આગાહી સાચી સાબિત થઈ હોવાનું કહેવામાં આવે છે. વર્ષ 1952માં ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે તેમને લખેલા પત્રમાં પણ તેમની આગાહીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોવાનું કહેવાય છે.
મંદિરના સંચાલકોનું કહેવું છે કે તેમનો ઉદ્દેશ્ય કોઈ નવી પરંપરા શરૂ કરવાનો નથી, પરંતુ ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક માન્યતાઓને જાળવી રાખવાનો છે. તેઓ માને છે કે જેમ ધાર્મિક તહેવારો પંચાંગની તિથિ પ્રમાણે ઉજવાય છે, તેમ દેશની આઝાદી સાથે જોડાયેલી મૂળ તિથિને પણ યાદ રાખવી જોઈએ. આ કારણે દર વર્ષે આ પરંપરા અનુસાર મંદિર ખાતે વિશેષ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે.
આ પરંપરા અંગે લોકોમાં અલગ-અલગ મત જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો તેને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનો એક અનોખો ભાગ માને છે, જ્યારે કેટલાક લોકો સ્વતંત્રતા દિવસની સત્તાવાર ઉજવણી 15 ઓગસ્ટે જ થવી જોઈએ તેવું માને છે. જોકે, મંદિર ટ્રસ્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેઓ સરકાર દ્વારા ઉજવાતા રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્રતા દિવસનો વિરોધ કરતા નથી. તેઓ માત્ર તિથિ મુજબ ધાર્મિક રીતે આ દિવસની વિશેષ ઉજવણી કરે છે.
આ વર્ષે પણ 11 ઓગસ્ટે મોટા ગણેશ મંદિરમાં દેશભક્તિનું વાતાવરણ જોવા મળશે. તિરંગા યાત્રા, ધ્વજવંદન, મહાઆરતી અને દેશભક્તિ ગીતો સાથે મંદિર પરિસરમાં વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાશે. મંદિર સંચાલકોનું કહેવું છે કે આ કાર્યક્રમનો હેતુ દેશપ્રેમની ભાવના મજબૂત કરવો અને ભારતની આઝાદી સાથે જોડાયેલા ઐતિહાસિક પ્રસંગોને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો છે.
