સજીબ વાજેદ જોયે ભારતને ચેતવણી આપી, બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરપંથી તત્વોનો પ્રભાવ વધ્યો તો પૂર્વોત્તર ભારત અને સમગ્ર પ્રદેશની સુરક્ષા સામે મોટો પડકાર ઊભો થઈ શકે; પાકિસ્તાનની ISIને લઈને પણ કર્યા આક્ષેપો : બાંગ્લાદેશની પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પુત્ર અને તેમના સલાહકાર સજીબ વાજેદ જોયના તાજેતરના નિવેદન બાદ દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિમાં ફરી ગરમાવો આવ્યો છે. જોયે બાંગ્લાદેશની વર્તમાન પરિસ્થિતિને લઈને ભારતને ચેતવણી આપતા દાવો કર્યો છે કે દેશ હવે ધીમે-ધીમે ‘બીજું પાકિસ્તાન’ બનવાના જોખમ તરફ જઈ રહ્યો છે. જોયે ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરપંથી સંગઠનોના વધતા પ્રભાવ અને પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર એજન્સી ISIની કથિત વધતી સક્રિયતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.તેમનો દાવો છે કે જો પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં બાંગ્લાદેશ વૈશ્વિક આતંકવાદી નેટવર્ક માટે ભરતીનું મહત્વનું કેન્દ્ર બની શકે છે.જોકે, આ દાવાઓ સજીબ વાજેદ જોયના રાજકીય નિવેદનો છે અને સ્વતંત્ર રીતે તેમના દરેક આરોપની પુષ્ટિ થયેલી નથી. તેથી તેમને આરોપ અને ચેતવણી તરીકે જોવાની જરૂર છે, અંતિમ હકીકત તરીકે નહીં.
દિલ્હીમાંથી આવ્યું મોટું નિવેદન
સજીબ વાજેદ જોયે 5 ઓગસ્ટે દિલ્હીમાં એક કાર્યક્રમને વર્ચ્યુઅલી સંબોધિત કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમ શેખ હસીનાના બાંગ્લાદેશમાંથી સત્તાચ્યુત થયાના બે વર્ષ પૂર્ણ થવાના પ્રસંગ સાથે જોડાયેલો હતો.આ દરમિયાન જોયે બાંગ્લાદેશમાં થયેલા રાજકીય પરિવર્તન અને ત્યારબાદની સુરક્ષા સ્થિતિ અંગે પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કર્યો હતો. તેમણે ભારત માટે ખાસ ચેતવણી આપતાં કહ્યું કે બાંગ્લાદેશમાં જે પરિવર્તન આવ્યું છે તે માત્ર બાંગ્લાદેશની આંતરિક બાબત નથી. તેમના મતે તેની સીધી અસર ભારતની સુરક્ષા અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણો પર પડી શકે છે.
‘બાંગ્લાદેશ બીજું પાકિસ્તાન બની ગયું’
જોયના નિવેદનનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ ભાગ તેમનું એ કહેવું હતું કે બાંગ્લાદેશ હવે ‘બીજું પાકિસ્તાન’ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.તેમણે દાવો કર્યો કે દેશમાં કટ્ટરપંથી વિચારધારાને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે અને આવી સ્થિતિ ચાલુ રહી તો ભવિષ્યમાં આતંકવાદી સંગઠનોને નવી ભરતી માટે બાંગ્લાદેશમાંથી મોટી સંખ્યામાં યુવાનો મળી શકે છે.તેમણે ભારતને આ પરિસ્થિતિને ગંભીરતાથી લેવાની અપીલ કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ બાંગ્લાદેશમાં જો આતંકવાદી નેટવર્ક મજબૂત બનશે તો તેની અસર માત્ર દેશની અંદર નહીં રહે, પરંતુ પડોશી દેશો સુધી પહોંચી શકે છે.
ISI પર સીધો આરોપ
સજીબ વાજેદ જોયે પોતાના નિવેદનમાં પાકિસ્તાનની Inter-Services Intelligence એટલે કે ISIનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
તેમનો આરોપ છે કે બાંગ્લાદેશમાં ISIને અગાઉની સરખામણીએ વધુ ખુલ્લી રીતે કામ કરવાની તક મળી રહી છે. તેમણે દાવો કર્યો કે વિદેશી ગુપ્તચર એજન્સીઓનો પ્રભાવ વધવાથી બાંગ્લાદેશની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે પડકાર વધી શકે છે.જોયે ખાસ કરીને ISIની સંભવિત ભૂમિકાને ભારત માટે ચિંતાનો વિષય ગણાવી હતી.અહીં મહત્વનું એ છે કે ISI અંગે જોયે કરેલા આક્ષેપોનું સ્વતંત્ર અને સંપૂર્ણ પ્રમાણિત પુરાવા સાથે જાહેરમાં પુષ્ટિકરણ થયું નથી. આ મુદ્દે પાકિસ્તાન તરફથી આવતી પ્રતિક્રિયા પણ આગામી રાજકીય વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારત માટે શા માટે ચિંતાનો વિષય?
બાંગ્લાદેશ ભારતનો મહત્વપૂર્ણ પડોશી દેશ છે. બંને દેશો વચ્ચે લાંબી જમીની સરહદ છે અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના અનેક રાજ્યોની ભૌગોલિક સ્થિતિ બાંગ્લાદેશ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.આથી જો બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરપંથી અથવા આતંકવાદી નેટવર્ક મજબૂત થાય તો તેનો પડોશી દેશ ભારત પર પણ સુરક્ષા સંબંધિત પ્રભાવ પડી શકે છે.જોયના મતે ખાસ કરીને ભારતના પૂર્વોત્તર ક્ષેત્ર માટે સ્થિતિને ગંભીરતાથી જોવી જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે જો બાંગ્લાદેશમાં આતંકવાદી તત્વોને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે તો સરહદ પારથી ઘૂસણખોરી, નેટવર્કિંગ અથવા ભરતી જેવી સમસ્યાઓનો ખતરો વધી શકે છે.
‘આગામી પેઢીના આતંકવાદીઓ અહીંથી આવી શકે’
જોયે વધુ ગંભીર ચેતવણી આપતાં દાવો કર્યો કે જો બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરવાદી પ્રવૃત્તિઓને રોકવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક આતંકવાદની નવી પેઢી ત્યાંથી ઊભી થઈ શકે છે.તેમણે આ મુદ્દાને માત્ર ભારતની સુરક્ષા સાથે જોડ્યો નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય ગણાવ્યો.તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આતંકવાદી સંગઠનો માટે સૌથી મોટું હથિયાર માત્ર શસ્ત્રો નથી, પરંતુ યુવાનોનું કટ્ટરપંથીકરણ અને ભરતી છે. જો કોઈ દેશમાં આવી પ્રક્રિયા મજબૂત થાય તો તેની અસર લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
શેખ હસીનાની સત્તા બાદ બદલાયું બાંગ્લાદેશનું રાજકીય દૃશ્ય
આ નિવેદનને સમજવા માટે બાંગ્લાદેશની વર્તમાન રાજકીય પરિસ્થિતિને સમજવી પણ જરૂરી છે.શેખ હસીના ઓગસ્ટ 2024માં વિદ્યાર્થી આંદોલન બાદ સત્તા છોડીને ભારત આવી હતી. ત્યારબાદ બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય સત્તાનું મોટું પરિવર્તન થયું.હસીનાના સમર્થકો અને વિરોધીઓ વચ્ચે રાજકીય સંઘર્ષ વધ્યો અને તેમની પાર્ટી અવામી લીગની સ્થિતિ પણ ભારે બદલાઈ.
હાલ શેખ હસીના ભારતમાં છે અને તેમના વિરુદ્ધ બાંગ્લાદેશમાં ગંભીર કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ છે. બીજી તરફ હસીના અને તેમના સમર્થકો આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને રાજકીય બદલો ગણાવતા રહ્યા છે.આ સમગ્ર પૃષ્ઠભૂમિમાં સજીબ વાજેદ જોયનું નિવેદન માત્ર સુરક્ષા મુદ્દો નથી, પરંતુ બાંગ્લાદેશના ભવિષ્યને લઈને તેમની રાજકીય દૃષ્ટિ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારત સાથેના સંબંધો પણ તણાવમાં
હાલના સમયમાં ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં પણ તણાવ જોવા મળ્યો છે.શેખ હસીનાને ભારતમાં રહેવાની મંજૂરી અને તેમની જાહેર પ્રવૃત્તિઓને લઈને બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકાર તરફથી ભારત સામે અસંતોષ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.તાજેતરમાં શેખ હસીનાએ દિલ્હીમાં જાહેર સંબોધન કરતાં બાંગ્લાદેશની વર્તમાન રાજકીય વ્યવસ્થા પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. બાંગ્લાદેશ સરકારે આ અંગે ભારત પાસે સ્પષ્ટતા પણ માગી હતી. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કાર્યક્રમનું આયોજન તેણે કર્યું નહોતું અને તેમાં વ્યક્ત થયેલા વિચારો માટે ભારત જવાબદાર નથી.
આ વાતાવરણમાં હવે જોયનું ISI અને આતંકવાદ અંગેનું નિવેદન બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી તણાવને વધુ ચર્ચામાં લાવી શકે છે.
પાકિસ્તાનનું નામ કેમ આવ્યું?
બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના સંબંધોનો ઇતિહાસ પણ ખૂબ જ જટિલ રહ્યો છે. 1971ના મુક્તિ યુદ્ધ બાદ બાંગ્લાદેશ અલગ દેશ તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું હતું.આથી બાંગ્લાદેશમાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અંગેનો કોઈપણ રાજકીય સંદર્ભ અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.સજીબ વાજેદ જોયે જ્યારે બાંગ્લાદેશની વર્તમાન પરિસ્થિતિની સરખામણી પાકિસ્તાન સાથે કરી અને ISIનો ઉલ્લેખ કર્યો, ત્યારે આ નિવેદન સ્વાભાવિક રીતે જ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.
શું બાંગ્લાદેશ ખરેખર આતંકવાદી હબ બની રહ્યું છે?
આ સવાલનો જવાબ હાલ સીધો ‘હા’ કે ‘ના’માં આપવો યોગ્ય નથી.બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરપંથી સંગઠનો અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. પરંતુ દેશની વર્તમાન સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે પાકિસ્તાન જેવી ગણવી એ એક રાજકીય મૂલ્યાંકન છે. જોયનો દાવો છે કે હાલની પરિસ્થિતિમાં કટ્ટરપંથી તત્વોને વધુ મળી રહી છે. બીજી તરફ, બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકાર અને તેના સમર્થકો આ પ્રકારના રાજકીય આરોપોને અલગ રીતે રજૂ કરી શકે છે. તેથી મુદ્દે રાજકીય દાવા, સુરક્ષા ચિંતાઓ અને પ્રમાણિત ગુપ્તચર માહિતી ત્રણેયને અલગ રાખીને જોવાની જરૂર છે.
શકિબ અલ હસનના ઘર પર હુમલાનો પણ સંદર્ભ
સજીબ વાજેદ જોયના નિવેદન બાદ બાંગ્લાદેશમાં તણાવપૂર્ણ વાતાવરણ અંગે ચર્ચા વધુ તેજ થઈ છે. પૂર્વ ક્રિકેટર અને અવામી લીગ સાથે જોડાયેલા નેતા શકિબ અલ હસનના ઘરને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો પણ આ જ સમયગાળામાં સામે આવ્યા છે.આ ઘટનાઓએ બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય અસહમતિ અને સુરક્ષા સ્થિતિ અંગેના સવાલોને વધુ ગંભીર બનાવ્યા છે. જોકે કોઈ ચોક્કસ ઘટનાને સીધી રીતે ISI અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી નેટવર્ક સાથે જોડવા માટે અલગ અને વિશ્વસનીય પુરાવાની જરૂર પડે છે.
જોયે ભારતનો આભાર પણ માન્યો
સજીબ વાજેદ જોયે પોતાના નિવેદનમાં ભારતનો આભાર પણ વ્યક્ત કર્યો.તેમણે શેખ હસીનાને ભારત તરફથી મળેલા આશ્રય અને સુરક્ષાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમના પરિવાર માટે ભારતની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.આ નિવેદનથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે જોય હાલમાં ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોને માત્ર રાજદ્વારી સંબંધ તરીકે નહીં પરંતુ પોતાના પરિવારની સુરક્ષા અને બાંગ્લાદેશના રાજકીય ભવિષ્ય સાથે પણ જોડીને જોઈ રહ્યા છે.
ભારત માટે હવે આગળનો પડકાર શું?
સજીબ વાજેદ જોયની ચેતવણી બાદ ભારત માટે મુખ્ય પડકાર એ રહેશે કે બાંગ્લાદેશમાં વાસ્તવિક સુરક્ષા પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન તથ્યો અને ગુપ્તચર માહિતીના આધારે કરવામાં આવે.
ભારત માટે ત્રણ બાબતો ખાસ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે:
- સરહદ સુરક્ષા:
બાંગ્લાદેશ સાથેની લાંબી સરહદ પર ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી અને હથિયારો તથા નશીલા પદાર્થોની હેરફેર સામે દેખરેખ. - આતંકવાદી નેટવર્ક પર નજર:
જો કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી સંગઠન બાંગ્લાદેશમાં પોતાની હાજરી અથવા ભરતી વધારવાનો પ્રયાસ કરે તો તેની સમયસર ઓળખ. - રાજદ્વારી સંતુલન:
બાંગ્લાદેશ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો જાળવી રાખીને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સીધી વાતચીત. - નિવેદનથી દક્ષિણ એશિયામાં ફરી ગરમાયું રાજકારણ
સજીબ વાજેદ જોયનું તાજેતરનું નિવેદન બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજનીતિ કરતાં પણ આગળ જઈને ભારત, પાકિસ્તાન અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો બની ગયું છે.જોયનો દાવો છે કે બાંગ્લાદેશમાં કટ્ટરપંથી તત્વોનો પ્રભાવ વધે છે અને પાકિસ્તાનની ISIને વધુ જગ્યા મળી રહી છે. તેમણે ભારતને ચેતવણી આપી છે કે જો આ પ્રવાહને અટકાવવામાં નહીં આવે તો બાંગ્લાદેશ ભવિષ્યમાં આતંકવાદી ભરતીનું મોટું કેન્દ્ર બની શકે છે.પરંતુ બીજી તરફ, આ દાવાઓને રાજકીય સંદર્ભમાં પણ જોવાની જરૂર છે. શેખ હસીનાના સત્તાચ્યુત થયા બાદ તેમનો પરિવાર અને અવામી લીગ બાંગ્લાદેશની નવી રાજકીય વ્યવસ્થાના આકરા વિરોધમાં છે. તેથી જોયના નિવેદનોમાં સુરક્ષા ચેતવણી સાથે રાજકીય સંદેશ પણ રહેલો છે. - હવે સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની નજર એ વાત પર રહેશે કે બાંગ્લાદેશ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે, કટ્ટરપંથી સંગઠનો સામે સરકાર શું પગલાં લે છે અને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો આગામી સમયમાં કઈ દિશા પકડે છે.
એક વાત ચોક્કસ છે, સજીબ વાજેદ જોયના ‘બીજા પાકિસ્તાન’ અને ISI અંગેના નિવેદને બાંગ્લાદેશના રાજકીય સંકટને ફરી એકવાર ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક રાજનીતિના કેન્દ્રમાં લાવી દીધું છે.
