ઉજ્જૈનના પ્રસિદ્ધ રામઘાટ પર મા શિપ્રાની સાંજની આરતીને લઈને વિવાદ ઉગ્ર બની ગયો છે. છેલ્લા 11 વર્ષથી આરતીનું આયોજન કરતી શ્રી ક્ષેત્ર પંડા સમિતિ અને શ્રી મહાકાલેશ્વર મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિ વચ્ચે આરતીના સંચાલન અને અધિકારને લઈને મતભેદ સર્જાયો છે. હવે આ વિવાદ વિરોધ પ્રદર્શન સુધી પહોંચી ગયો છે અને પંડા સમિતિએ શિપ્રા નદીમાં ઊભા રહીને જળ સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો છે.
વિવાદ ત્યારે વધ્યો જ્યારે જિલ્લા પ્રશાસને 5 ઓગસ્ટે રામઘાટની શિપ્રા આરતીનું સંચાલન મહાકાલેશ્વર મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિને સોંપવાનો નિર્ણય લીધો. ત્યારબાદ મંદિર સમિતિના બટુકોને આરતીની તૈયારી માટે રામઘાટ પર મોકલવામાં આવ્યા હતા. પંડા સમિતિએ તેનો વિરોધ કરતાં બંને પક્ષ વચ્ચે તણાવ ઊભો થયો.
11 વર્ષથી ચાલી આવતી પરંપરા સામે નવો વહીવટી નિર્ણય
રામઘાટ પર સૂર્યાસ્ત સમયે થતી મા શિપ્રાની આરતીનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ છે. પંડા સમિતિનો દાવો છે કે વર્ષ 2015થી સ્થાનિક તીર્થ પુરોહિતો નિયમિત રીતે આ આરતીનું આયોજન અને સંચાલન કરતા આવ્યા છે. પંડા સમિતિનું કહેવું છે કે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરાને અચાનક બદલવાથી સ્થાનિક પુરોહિતોની ધાર્મિક ભૂમિકા અને અધિકારો પર અસર થઈ છે.
બીજી તરફ પ્રશાસનનું કહેવું છે કે આરતીની વ્યવસ્થાને વધુ સુવ્યવસ્થિત અને ભવ્ય બનાવવાના હેતુથી નવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
6 ઓગસ્ટે શરૂ થયો વિરોધ
5 ઓગસ્ટના આદેશ બાદ 6 ઓગસ્ટે મહાકાલ મંદિર સમિતિના બટુકો રામઘાટ પર આરતીની તૈયારીઓ માટે પહોંચ્યા હતા. આ સમયે પંડા સમિતિના સભ્યોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. બંને પક્ષ વચ્ચે મતભેદ વધતા પ્રશાસને સમાધાન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે તાત્કાલિક કોઈ ઉકેલ આવ્યો નહોતો. 7 ઓગસ્ટે સ્થિતિ વધુ તંગ બની હતી. બટુકો આરતી માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરી રહ્યા હતા ત્યારે પંડા સમિતિના તીર્થ પુરોહિતોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. ત્યારબાદ પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો હતો અને પ્રશાસનની હાજરીમાં મંદિર સમિતિના બટુકો દ્વારા આરતી કરાવવામાં આવી હતી.
પંડા સમિતિએ શરૂ કર્યું જળ સત્યાગ્રહ
પોલીસ કાર્યવાહી અને આરતીના સંચાલનમાંથી પોતાની ભૂમિકા દૂર કરવાના વિરોધમાં પંડા સમિતિએ 8 ઓગસ્ટે સાંજે શિપ્રા નદીમાં ઊભા રહીને જળ સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો છે. પંડા સમિતિના આગેવાનોનું કહેવું છે કે તેઓ આરતીના સંપૂર્ણ સંચાલનનો અધિકાર છોડવા તૈયાર નથી. તેમના મતે ધાર્મિક પરંપરાઓને માત્ર ભવ્ય કાર્યક્રમમાં ફેરવવાને બદલે સ્થાનિક તીર્થ પુરોહિતોની પરંપરાગત ભૂમિકાનું પણ સન્માન થવું જોઈએ.
પ્રશાસન શું કહે છે?
પ્રશાસન તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે નવી વ્યવસ્થાનો હેતુ કોઈની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અથવા રોજગાર છીનવવાનો નથી. આરતીને વધુ સુવ્યવસ્થિત, ભવ્ય અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે અનુકૂળ બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. પ્રશાસનના જણાવ્યા મુજબ હરિદ્વારની ગંગા આરતી અને અયોધ્યાની સરયૂ આરતીની જેમ રામઘાટની આરતીને પણ મોટા સ્તરે વિકસાવવાનો પ્રયાસ છે. આ માટે મહાકાલ મંદિર સમિતિના પ્રશિક્ષિત બટુકોની સેવા લેવામાં આવી રહી છે.
સંયુક્ત આરતીનો પ્રસ્તાવ પણ આવ્યો હતો
પ્રશાસનનું કહેવું છે કે પંડા સમિતિને મહાકાલ મંદિરના બટુકો સાથે મળીને સંયુક્ત રીતે આરતી કરવાની દરખાસ્ત આપવામાં આવી હતી. જોકે પંડા સમિતિએ આરતીના સંપૂર્ણ સંચાલનનો અધિકાર જાળવી રાખવાની માંગ કરી હોવાથી આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો ન હોવાનું અધિકારીઓનું કહેવું છે. આ મુદ્દે બંને પક્ષની ભૂમિકામાં મોટો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ પ્રશાસન આધુનિક અને વ્યવસ્થિત આયોજન પર ભાર આપી રહ્યું છે, જ્યારે પંડા સમિતિ પરંપરાગત અધિકાર અને વર્ષોથી ચાલતી ધાર્મિક વ્યવસ્થાને મહત્વ આપી રહી છે.
અતિક્રમણ અને વ્યવસ્થાને લઈને પણ વિવાદ
પંડા સમિતિએ આરોપ લગાવ્યો છે કે છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી પ્રશાસન અને નગરપાલિકા દ્વારા તેમને આરતીની વ્યવસ્થાથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી. સમિતિના જણાવ્યા મુજબ આરતીમાં ઉપયોગમાં લેવાતી સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને માઇક જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ઘાટ પર રાખવામાં આવેલા લાકડાના પાટિયા અને અન્ય સામગ્રીને અતિક્રમણ ગણાવીને કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ પ્રશાસન અગાઉથી રામઘાટ પર વ્યવસ્થા સુધારવા અને અતિક્રમણ દૂર કરવાની કામગીરી કરી રહ્યું છે. શ્રાવણ માસ અને મહાકાલની શાહી સવારી દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટતા હોવાથી સુરક્ષા અને ભીડ વ્યવસ્થાપન પણ મોટો મુદ્દો છે.
રામઘાટ પર જૂના વિવાદો પણ પડકાર
રામઘાટ પર આરતીના અધિકારને લઈને હાલનો વિવાદ એકમાત્ર ઘટના નથી. તાજેતરના સમયમાં ઘાટ પર જગ્યા અને વ્યવસ્થાને લઈને સ્થાનિક સ્તરે અન્ય વિવાદો પણ સામે આવ્યા છે. જુલાઈ 2026ના પ્રારંભમાં આરતી દરમિયાન પુરોહિતો અને ફૂલ-દીવા વેચતી મહિલાઓ વચ્ચે જગ્યા મુદ્દે વિવાદ થયો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ ઘટનામાં મારામારી સુધી સ્થિતિ પહોંચી હતી અને પોલીસ ફરિયાદ પણ થઈ હતી. આ ઉપરાંત નગરપાલિકા દ્વારા ઘાટ પરની ગેરકાયદે ગૂમટીઓ, કાઉન્ટરો અને અન્ય માળખાં દૂર કરવાની કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી છે.
આસ્થા અને વ્યવસ્થા વચ્ચે ઉકેલની રાહ
રામઘાટનો હાલનો વિવાદ હવે ધાર્મિક પરંપરા અને આધુનિક વ્યવસ્થાપન વચ્ચેના સંતુલનનો મુદ્દો બની ગયો છે. પંડા સમિતિ પોતાના પરંપરાગત અધિકારની વાત કરી રહી છે, જ્યારે પ્રશાસન આરતીને વધુ ભવ્ય અને વ્યવસ્થિત બનાવવાનો હેતુ આગળ ધપાવી રહ્યું છે.
હાલમાં જળ સત્યાગ્રહ શરૂ થઈ ગયો છે અને આ મુદ્દે બંને પક્ષ વચ્ચે સંવાદ દ્વારા ઉકેલ લાવવો પડકારરૂપ બન્યો છે. રામઘાટ પર ધાર્મિક કાર્યક્રમનું સંચાલન કોણ કરશે અને પંડા સમિતિ તથા મંદિર વ્યવસ્થાપન સમિતિ વચ્ચે કેવી ભાગીદારી રહેશે, તેના પર હવે સૌની નજર છે.
