અમેરિકાએ પેસિફિકમાંથી હટાવ્યું જહાજ USS George વોશિંગટોન
ઈરાન સામે ચાલી રહેલા લાંબા સૈન્ય સંઘર્ષ વચ્ચે અમેરિકાએ પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાંથી પોતાનું છેલ્લું એરક્રાફ્ટ કેરિયર મધ્ય પૂર્વ તરફ મોકલ્યું; USS George Washington હવે USS Abraham Lincolnને રાહત આપશે, પરંતુ આ નિર્ણયથી એશિયા-પેસિફિકમાં અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી અંગે ચિંતા વધી : ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રશાસને એક એવો સૈન્ય નિર્ણય લીધો છે જેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ એશિયા-પેસિફિક વિસ્તારમાં પણ જોવા મળી શકે છે. અમેરિકાએ પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાં તૈનાત પોતાના મહત્વપૂર્ણ એરક્રાફ્ટ કેરિયર USS George Washingtonને મધ્ય પૂર્વ તરફ રવાના કર્યું છે.જો કે આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ ઈરાન સામે ચાલી રહેલી અમેરિકી સૈન્ય કામગીરીમાં તૈનાત USS Abraham Lincolnને રાહત આપવાનો છે. Lincoln લાંબા સમયથી મધ્ય પૂર્વમાં તૈનાત છે અને ઈરાન સામેની અમેરિકી કાર્યવાહી તથા નાકાબંધીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. હવે George Washington તેની જગ્યાએ પહોંચશે અને અમેરિકી નૌકાદળને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા ઓપરેશનમાં રોટેશનની તક મળશે.
પરંતુ અમેરિકાના આ નિર્ણયનો બીજો મહત્વનો પાસો પણ છે. USS George Washington પશ્ચિમ પ્રશાંતમાંથી હટતાં હાલમાં એ વિસ્તારમાં અમેરિકાનું કોઈ એરક્રાફ્ટ કેરિયર હાજર નહીં રહે, જેના કારણે ચીનને એશિયા-પેસિફિકમાં પોતાની સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક સક્રિયતા વધારવા માટે વધુ જગ્યા મળી શકે છે. આ જ કારણસર આ નિર્ણયને લઈને અમેરિકાના સહયોગી દેશો અને સુરક્ષા નિષ્ણાતોમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
USS George Washington છે શું?
USS George Washington (CVN-73) અમેરિકી નૌકાદળનું ન્યુક્લિયર-પાવર્ડ એરક્રાફ્ટ કેરિયર છે. આવા એરક્રાફ્ટ કેરિયરો અમેરિકાની વૈશ્વિક સૈન્ય શક્તિના સૌથી મહત્વપૂર્ણ હિસ્સાઓમાં ગણાય છે.એક એરક્રાફ્ટ કેરિયર માત્ર એક મોટું યુદ્ધજહાજ નથી. તેની સાથે ફાઇટર જેટ, હેલિકોપ્ટર, સપોર્ટ જહાજો અને અન્ય નૌકાદળની સંપત્તિનો આખો સ્ટ્રાઈક ગ્રુપ કાર્યરત રહે છે.એટલે કોઈ એરક્રાફ્ટ કેરિયરને એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં ખસેડવાનો નિર્ણય અમેરિકાની વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓમાં મોટો ફેરફાર દર્શાવી શકે છે. George Washingtonને પશ્ચિમ પ્રશાંતમાંથી મધ્ય પૂર્વ તરફ મોકલવામાં આવી રહ્યું છે જેથી તે લાંબા સમયથી તૈનાત USS Abraham Lincolnને રાહત આપી શકે. અહેવાલો અનુસાર George Washington મલક્કા જળમાર્ગમાંથી આગળ વધી ભારતીય મહાસાગર તરફ જઈ રહ્યું છે.
ઈરાન યુદ્ધે અમેરિકી નૌકાદળ પર વધાર્યો ભાર
ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ લાંબો ખેંચાતા અમેરિકી નૌકાદળ પર સતત ઓપરેશનલ દબાણ વધી રહ્યું છે. મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાને એક સાથે અનેક મોરચે પોતાની નૌકાદળની હાજરી જાળવવી પડી રહી છે.ખાસ કરીને USS Abraham Lincolnની તૈનાતી અસામાન્ય રીતે લાંબી બની છે. રિપોર્ટ મુજબ Lincolnએ 260થી વધુ દિવસ સુધી મધ્ય પૂર્વના ઓપરેશનમાં સેવા આપી છે અને લાંબા સમય સુધી બંદર પર રોકાયા વિના કામગીરી કરી છે. તેના કારણે જહાજના ક્રૂની સ્થિતિ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને લાંબી તૈનાતીને લઈને અમેરિકામાં સવાલો ઊભા થયા છે.આ પરિસ્થિતિમાં George Washingtonને Lincolnની જગ્યાએ મોકલવાનો નિર્ણય અમેરિકી નૌકાદળ માટે રિલીફ અને રોટેશન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
ટ્રમ્પે કેમ લીધો આ નિર્ણય?
ટ્રમ્પ પ્રશાસન હાલમાં ઈરાન સામેની અમેરિકી સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં સતત દબાણ જાળવી રાખવા માંગે છે. અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો સામે નૌકાદળની નાકાબંધી જાળવવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે.અમેરિકાના રક્ષા સચિવ પીટ હેગસેથે કહ્યું છે કે અમેરિકી નૌકાદળ જરૂર પડે તો ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી લાંબા સમય સુધી જાળવી શકે છે અને તેના માટે જહાજોને રોટેશનમાં લાવવામાં આવશે.આ સ્થિતિમાં એક જ એરક્રાફ્ટ કેરિયરને લાંબા સમય સુધી મધ્ય પૂર્વમાં રાખવાથી ક્રૂ અને જહાજ બંને પર ભારે દબાણ પડે છે. તેથી George Washingtonને આગળ લાવી Lincolnને રાહત આપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.અર્થાત્, આ નિર્ણયનો સીધો સંબંધ ઈરાન યુદ્ધમાં અમેરિકાની લાંબા ગાળાની સૈન્ય જરૂરિયાતો સાથે છે.
USS Abraham Lincolnની તૈનાતી કેમ ચર્ચામાં?
USS Abraham Lincolnની લાંબી તૈનાતી છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં અમેરિકામાં ચર્ચાનો વિષય બની છે.રિપોર્ટ્સમાં જહાજ પર લાંબી તૈનાતી, પુરવઠાની સમસ્યાઓ, ખોરાક અને પાણી સંબંધિત ફરિયાદો તથા ક્રૂના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.કેટલાક અમેરિકી સાંસદોએ પણ આ મુદ્દે તપાસ અને વધુ માહિતીની માંગ કરી છે. સાથે જ બીજી તરફ અમેરિકી રક્ષા અધિકારીઓએ જહાજની સ્થિતિ અંગેના કેટલાક અહેવાલોને વધારીને રજૂ કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવ્યું છે.રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે પણ 14 ઓગસ્ટે Lincolnની લાંબી તૈનાતી અંગેના સવાલોના જવાબમાં કહ્યું હતું કે તેનું મિશન પૂરતું લાંબું નથી થયું. આ નિવેદન બાદ અમેરિકામાં નૌકાદળના કર્મચારીઓની સ્થિતિ અને લાંબા સમયના યુદ્ધ ઓપરેશન અંગે ચર્ચા વધુ તેજ બની હતી.
હવે મધ્ય પૂર્વમાં બે એરક્રાફ્ટ કેરિયરનો મુદ્દો નહીં, પરંતુ રોટેશનની વ્યૂહરચના
George Washingtonને મધ્ય પૂર્વ તરફ મોકલવાનો નિર્ણય અમેરિકી નૌકાદળની રોટેશન સ્ટ્રેટેજી તરફ ઈશારો કરે છે.
લાંબા યુદ્ધમાં એક જ જહાજ અને તેના ક્રૂને સતત તૈનાત રાખવું મુશ્કેલ હોય છે. તેથી એક એરક્રાફ્ટ કેરિયરને પાછું ખેંચીને તેના સ્થાને બીજું કેરિયર મોકલવામાં આવે છે.આ રીતે અમેરિકી નૌકાદળ પોતાની સૈન્ય ક્ષમતા જાળવી શકે છે અને લાંબા સમયથી તૈનાત રહેલા સૈનિકોને રાહત આપી શકે છે.પરંતુ આ રોટેશનનો ખર્ચ એ છે કે પશ્ચિમ પ્રશાંત વિસ્તારમાં અમેરિકાની એરક્રાફ્ટ કેરિયર હાજરીમાં અસ્થાયી ખાલી જગ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
ચીન માટે કેમ બની શકે તક?
હવે આ નિર્ણયનો સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક પ્રશ્ન ચીન સાથે જોડાય છે.પશ્ચિમ પ્રશાંત એ એવો વિસ્તાર છે જ્યાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે લાંબા સમયથી સૈન્ય સ્પર્ધા ચાલી રહી છે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર, તાઇવાન અને અન્ય વિવાદિત વિસ્તારોને લઈને બંને દેશો વચ્ચે સતત તણાવ રહે છે.અમેરિકાનું એરક્રાફ્ટ કેરિયર ત્યાં હાજર હોવું માત્ર સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન નથી, અમેરિકાના સહયોગી દેશોને પણ સુરક્ષાનો સંદેશ આપે છે.હવે જો અમેરિકાનું છેલ્લું એરક્રાફ્ટ કેરિયર પણ આ વિસ્તારમાંથી હટી જાય છે, તો ચીન માટે પોતાના નૌકાદળની હાજરી અને સૈન્ય કવાયત વધારવાની વધુ તક ઊભી થઈ શકે છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે બેઇજિંગ આ ખાલી જગ્યા પોતાના હિતમાં ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
ચીન પહેલેથી જ સક્રિય
અમેરિકાની પશ્ચિમ પ્રશાંતમાં કેરિયર હાજરી ઘટી રહી છે ત્યારે ચીનની સૈન્ય ગતિવિધિઓ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.ચીન દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર અને અન્ય વિવાદિત વિસ્તારોમાં પોતાની નૌકાદળ અને હવાઈ શક્તિની હાજરી સતત વધારી રહ્યું છે.આ સંજોગોમાં અમેરિકાના એરક્રાફ્ટ કેરિયરને મધ્ય પૂર્વ તરફ મોકલવાનો નિર્ણય વોશિંગ્ટન માટે વ્યૂહાત્મક પડકાર ઊભો કરી શકે છે.જો કે, આનો અર્થ એવો નથી કે અમેરિકા પ્રશાંતમાંથી સંપૂર્ણપણે હટી રહ્યું છે. અમેરિકાની પાસે જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ફિલિપાઇન્સ અને અન્ય સહયોગી દેશો સાથે સૈન્ય સહયોગ તથા અન્ય નૌકાદળની ક્ષમતાઓ હજુ છે.પરંતુ એરક્રાફ્ટ કેરિયરની ગેરહાજરી એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીકાત્મક અને વ્યૂહાત્મક ફેરફાર છે.
જાપાન અને ફિલિપાઇન્સની પણ ચિંતા
અમેરિકાની એશિયા-પેસિફિક નીતિમાં જાપાન અને ફિલિપાઇન્સ જેવા દેશો મહત્વપૂર્ણ સહયોગી છે.પશ્ચિમ પ્રશાંતમાંથી અમેરિકી એરક્રાફ્ટ કેરિયર હટાવવાથી આ દેશોમાં પણ સવાલ ઊભા થઈ શકે છે કે મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધને કારણે અમેરિકાની ઇન્ડો-પેસિફિક પ્રાથમિકતા કેટલી અસરગ્રસ્ત થઈ રહી છે.રિપોર્ટ મુજબ અમેરિકાએ પોતાના સહયોગીઓને આશ્વાસન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને સૈન્ય અધિકારીઓની મુલાકાતો તથા સંયુક્ત કવાયત દ્વારા પોતાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
શું ચીનને ખરેખર ફાયદો થશે?
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે.‘ચીન ખુશ થયું’ અથવા ‘ચીનને ફાયદો થયો’ એવો અર્થ એ નથી કે ચીનને સીધો કોઈ સૈન્ય લાભ મળી ગયો છે. આ વધુ પડતી વ્યૂહાત્મક વ્યાખ્યા છે.હકીકતમાં અમેરિકાનું એક એરક્રાફ્ટ કેરિયર મધ્ય પૂર્વમાં ખસેડવાથી ચીનને પ્રશાંત વિસ્તારમાં અમેરિકી કેરિયર હાજરીના અસ્થાયી ઘટાડાનો લાભ લેવા માટે વધુ વ્યૂહાત્મક અવકાશ મળી શકે છે.પરંતુ અમેરિકાની સમગ્ર સૈન્ય શક્તિ આ એક જ જહાજ પર આધારિત નથી. અમેરિકી નૌકાદળ પાસે અનેક ડિસ્ટ્રોયર, સબમરીન, એરક્રાફ્ટ, મરીન દળો અને પ્રાદેશિક સહયોગી દેશોની સૈન્ય સુવિધાઓ છે.તેથી આને ચીન માટે તાત્કાલિક સૈન્ય જીત તરીકે જોવું યોગ્ય નહીં બને. હા, વ્યૂહાત્મક રીતે ચીન માટે આ એક અનુકૂળ પરિસ્થિતિ બની શકે છે.
ઈરાન પર અમેરિકાનું ધ્યાન કેટલું વધી ગયું?
અમેરિકાના આ નિર્ણયથી એક બાબત સ્પષ્ટ થાય છે,હાલ ટ્રમ્પ પ્રશાસન માટે ઈરાનનો સંઘર્ષ ખૂબ ઊંચી પ્રાથમિકતા ધરાવે છે.મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકી સૈન્ય કામગીરીને ટેકો આપવા માટે હવે પ્રશાંતમાંથી પણ સૈન્ય સંસાધનો ખસેડવામાં આવી રહ્યા છે.આ સ્થિતિ એ પણ દર્શાવે છે કે અમેરિકાને એક સાથે બે મોટા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો,મધ્ય પૂર્વ અને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાનું સંતુલન જાળવવું પડી રહ્યું છે.એક તરફ ઈરાન સામે સતત દબાણ રાખવાનું છે, તો બીજી તરફ ચીન સામે પ્રશાંતમાં પોતાની સૈન્ય હાજરી પણ જાળવવી છે.
એરક્રાફ્ટ કેરિયરની આધુનિક યુદ્ધમાં ભૂમિકા પર પણ સવાલ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે એરક્રાફ્ટ કેરિયરની ઉપયોગિતા અંગે પણ ચર્ચા વધી રહી છે.આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોન, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ, ક્રૂઝ મિસાઇલ અને અન્ય લાંબા અંતરના હથિયારોના વિકાસને કારણે મોટા એરક્રાફ્ટ કેરિયરો માટે જોખમ વધ્યું છે.તેમ છતાં, એરક્રાફ્ટ કેરિયર હજુ પણ અમેરિકાની વૈશ્વિક શક્તિ પ્રદર્શિત કરવાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સંપત્તિઓમાંનું એક છે.એક એરક્રાફ્ટ કેરિયર પોતાના ફાઇટર જેટને સમુદ્રમાંથી હજારો કિલોમીટર દૂરના વિસ્તારમાં ઓપરેટ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. એટલે જ અમેરિકાના એકમાત્ર પ્રશાંત એરક્રાફ્ટ કેરિયરને મધ્ય પૂર્વમાં મોકલવાનો નિર્ણય વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
અમેરિકી નૌકાદળ માટે મોટો પડકાર
હાલ અમેરિકી નૌકાદળ સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માત્ર જહાજોની સંખ્યા નથી, પરંતુ લાંબા યુદ્ધમાં જહાજો અને ક્રૂને કેવી રીતે રોટેટ કરવા તેનો છે.USS Abraham Lincolnની અસામાન્ય રીતે લાંબી તૈનાતીએ આ સમસ્યાને વધુ સ્પષ્ટ કરી છે.જો ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ લાંબો ચાલે છે, તો અમેરિકાને મધ્ય પૂર્વમાં સતત એરક્રાફ્ટ કેરિયર હાજરી જાળવવા માટે વધુ જહાજોને રોટેશનમાં મોકલવા પડશે.આવી સ્થિતિમાં ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારમાં અમેરિકાની હાજરી પર પણ સમયાંતરે અસર પડી શકે છે.
શું અમેરિકાએ પ્રશાંતને ચીન માટે છોડી દીધું? ના.
USS George Washingtonને પ્રશાંતમાંથી મધ્ય પૂર્વમાં ખસેડવાનો અર્થ અમેરિકાએ એશિયા-પેસિફિકને છોડી દીધું એવો નથી.,અમેરિકા હજુ પણ જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ફિલિપાઇન્સ અને અન્ય સહયોગી દેશો સાથે મજબૂત સૈન્ય સંબંધો જાળવી રહ્યું છે.પરંતુ વર્તમાન નિર્ણયથી એટલું જરૂર સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન યુદ્ધે અમેરિકાની વૈશ્વિક સૈન્ય તૈનાતીમાં ભારે દબાણ ઊભું કર્યું છે.એક જ સમયે મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ અને પ્રશાંતમાં ચીન સામે વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા બંને મોરચા સંભાળવા અમેરિકાને પોતાના સંસાધનોનું ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક સંચાલન કરવું પડી રહ્યું છે.
ટ્રમ્પ માટે ડબલ ચેલેન્જ
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ માટે પણ આ નિર્ણય એક પ્રકારની વ્યૂહાત્મક કસોટી છે.જો અમેરિકા ઈરાન સામેનું સૈન્ય દબાણ ઓછું કરે તો તેહરાન સામેની વ્યૂહરચના નબળી પડી શકે છે. બીજી તરફ જો મધ્ય પૂર્વમાં વધુ સૈન્ય સંસાધનો મોકલવામાં આવે તો ચીનને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં વધુ સક્રિય થવાની તક મળી શકે છે.અર્થાત્, ટ્રમ્પ પ્રશાસન સામે હાલ એક પ્રકારની ‘મિડલ ઈસ્ટ વર્સેસ પેસિફિક’ વ્યૂહાત્મક સંતુલનની સમસ્યા ઊભી થઈ છે.USS George Washingtonનું ખસેડાણ આ મોટા વૈશ્વિક સૈન્ય સંતુલનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
ઈરાન સામે ચાલી રહેલા યુદ્ધ વચ્ચે અમેરિકાએ USS George Washingtonને પશ્ચિમ પ્રશાંતમાંથી મધ્ય પૂર્વ તરફ મોકલીને પોતાની સૈન્ય પ્રાથમિકતા સ્પષ્ટ કરી છે. આ નિર્ણયનો તાત્કાલિક હેતુ લાંબા સમયથી તૈનાત USS Abraham Lincolnને રાહત આપવાનો છે. Lincolnની લાંબી તૈનાતીને કારણે તેના ક્રૂ અને ઓપરેશનલ ક્ષમતા અંગે અનેક સવાલો ઊભા થયા છે, જેના વચ્ચે George Washingtonની તૈનાતી એક જરૂરી રોટેશન તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.પરંતુ આ નિર્ણયનો વ્યૂહાત્મક પડછાયો ઘણો મોટો છે. પશ્ચિમ પ્રશાંતમાંથી અમેરિકાનું છેલ્લું એરક્રાફ્ટ કેરિયર હટતાં ચીનને આ વિસ્તારમાં પોતાની સૈન્ય ગતિવિધિઓ માટે વધુ અવકાશ મળી શકે છે. જોકે આને ચીનની સીધી જીત અથવા અમેરિકાની હાર તરીકે જોવું યોગ્ય નથી, કારણ કે અમેરિકાની સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક સૈન્ય શક્તિ માત્ર એક એરક્રાફ્ટ કેરિયર પર આધારિત નથી.
હકીકતમાં આ સમગ્ર મામલો અમેરિકાની સામે ઊભા થયેલા એક મોટા વ્યૂહાત્મક પડકારને દર્શાવે છે,એક તરફ ઈરાન સાથેનું લાંબું યુદ્ધ અને બીજી તરફ ચીન સાથેની સતત મહાસત્તાની સ્પર્ધા.
જો ઈરાન સંઘર્ષ લાંબો ચાલશે તો અમેરિકાને પોતાના એરક્રાફ્ટ કેરિયર અને અન્ય નૌકાદળની સંપત્તિને સતત રોટેશનમાં રાખવી પડશે. આ સ્થિતિમાં ઇન્ડો-પેસિફિકમાં અમેરિકાની હાજરી પર પણ સમયાંતરે અસર થઈ શકે છે.એટલે USS George Washingtonનું મધ્ય પૂર્વ તરફ જવું માત્ર એક યુદ્ધજહાજનું સ્થાનાંતરણ નથી, પરંતુ અમેરિકાની વૈશ્વિક સૈન્ય વ્યૂહરચના, ઈરાન યુદ્ધ અને ચીન સામેની ઇન્ડો-પેસિફિક સ્પર્ધા આ ત્રણેયને જોડતો મોટો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય છે.
