ટ્રમ્પનો મોટો દાવો“અમેરિકાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ”
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ફરી એકવાર દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર હવે અમેરિકાનું “સંપૂર્ણ નિયંત્રણ” છે અને અમેરિકા આ નિયંત્રણ જાળવી રાખવા માંગે છે. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં અમેરિકન નૌકાદળની નાકાબંધીને “લોખંડી દીવાલ” ગણાવી છે અને ઈરાન આ સ્થિતિ સામે કંઈ કરી શકતું નથી એવો દાવો કર્યો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ છે આટલું મહત્વપૂર્ણ?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મધ્યપૂર્વ અને વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ છે. પર્શિયન ગલ્ફમાંથી વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં જતા તેલ અને ગેસના જહાજો માટે આ માર્ગ ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો લાંબો વિક્ષેપ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર, પરિવહન ખર્ચ અને ઈંધણના ભાવ પર અસર કરી શકે છે.હાલની તંગ પરિસ્થિતિને કારણે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યા સામાન્ય સ્તર કરતાં ઘણી ઓછી થઈ ગઈ છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ 13 ઓગસ્ટે કોમોડિટી વહન કરતા માત્ર 9 જહાજો પસાર થયા હતા, જ્યારે ઓગસ્ટનો દૈનિક સરેરાશ આંકડો લગભગ 12 હતો.
ટ્રમ્પે શું કહ્યું?
ટ્રમ્પે પોતાની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં જણાવ્યું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર અમેરિકા હવે સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ધરાવે છે. તેમણે અમેરિકન નૌકાદળની નાકાબંધીની પ્રશંસા કરી અને તેને “WALL OF STEEL” એટલે કે “લોખંડી દીવાલ” તરીકે વર્ણવી.
ટ્રમ્પે એવો પણ દાવો કર્યો કે ઈરાન પાસે હવે અગાઉ જેવી સૈન્ય ક્ષમતા રહી નથી. તેમણે ઈરાનની નૌકાદળ અને વાયુસેનાની સ્થિતિ અંગે કડક નિવેદનો આપ્યા અને કહ્યું કે ઈરાન અમેરિકાની કાર્યવાહી સામે અસરકારક રીતે કંઈ કરી શકતું નથી.
ઈરાનનો દાવો શું છે?
અમેરિકાના દાવા સામે ઈરાને સંપૂર્ણપણે અલગ વલણ અપનાવ્યું છે. ઈરાનના એક વરિષ્ઠ અર્ધલશ્કરી અધિકારીએ દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર નિયંત્રણ ઈરાનનું જ છે. ઈરાનના સંયુક્ત સૈન્ય કમાન્ડે પણ કહ્યું છે કે કોઈપણ જહાજ તેની મંજૂરી વિના આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થઈ શકતું નથી.આ રીતે એક જ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ પર અમેરિકા- ઈરાન બંને તરફથી નિયંત્રણના વિપરીત દાવા કરવામાં આવી રહ્યા છે. જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારમાં અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે.
હોર્મુઝ ખોલવા ઈરાનની શરતો
ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી સામાન્ય રીતે ખોલવા માટે કેટલીક શરતો મૂકી છે. તેમાં અમેરિકાની નૌકાદળ નાકાબંધી દૂર કરવી,ઈરાનની જપ્ત સંપત્તિ અનફ્રીઝ કરવી, આર્થિક પ્રતિબંધો દૂર કરવા અને યુદ્ધથી થયેલા નુકસાન માટે વળતર આપવાની માંગનો સમાવેશ થાય છે. જો કે બીજી તરફ અમેરિકા ઈરાન પર દબાણ વધારી રહ્યું છે આ સાથે જ હોર્મુઝમાંથી જહાજોની અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના સંરક્ષણ મંત્રી પીટ હેગસેથે પણ જણાવ્યું છે કે અમેરિકન નૌકાદળ જહાજોની અદલાબદલી કરીને ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી લાંબા સમય સુધી જાળવી શકે છે.
જહાજોની અવરજવર પર અસર
હોર્મુઝ વિવાદનો સીધો પ્રભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ પર જોવા મળી રહ્યો છે. વેપારી જહાજો માટે આ માર્ગમાંથી પસાર થવાનું જોખમ વધ્યું હોવાથી ઘણા ઓપરેટરો વૈકલ્પિક માર્ગો પસંદ કરી રહ્યા છે અથવા મુસાફરી અંગે સાવચેતી રાખી રહ્યા છે. રોઇટર્સના જણાવ્યા મુજબ તાજેતરમાં પસાર થયેલા મોટા ભાગના જહાજોએ ઈરાન તરફના રૂટનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
13 ઓગસ્ટે UAEની સરકારી કંપની ADNOC સાથે જોડાયેલા બે ઓઇલ ટેન્કરો પર ડ્રોન હુમલાની ઘટના પણ સામે આવી હતી. UAEએ આ હુમલા માટે ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવ્યું છે. જોકે ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી.
વૈશ્વિક બજાર માટે ચિંતાનો વિષય
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં લાંબા સમય સુધી તણાવ રહે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. વિશ્વના અનેક દેશો ઊર્જા આયાત માટે આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા માર્ગો પર નિર્ભર છે. જહાજોની અવરજવર ઘટવાથી સપ્લાયમાં વિક્ષેપ, પરિવહન ખર્ચમાં વધારો અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં અસ્થિરતા જોવા મળી શકે છે.હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે રાજદ્વારી પ્રયાસો પણ અટવાયેલા હોવાનું સામે આવ્યું છે. ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ જૂનમાં થયેલો વચગાળાનો શાંતિ કરાર ટૂંકા સમય બાદ તૂટી ગયો હતો અને તેને ફરી શરૂ કરવાની વાતચીતમાં હજુ કોઈ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ નથી.
આગળ શું થશે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને અમેરિકા અને ઈરાનના પરસ્પર વિરોધાભાસી દાવાઓ દર્શાવે છે કે બંને દેશો વ્યૂહાત્મક રીતે પાછળ હટવા તૈયાર નથી. એક તરફ ટ્રમ્પ અમેરિકન નિયંત્રણનો દાવો કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન જળમાર્ગ પર પોતાનો અધિકાર અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવી રાખવાની વાત કરી રહ્યું છે.જો બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સમાધાન ઝડપથી ન આવે તો હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર પર વધુ અસર પડી શકે છે. તેની અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને સામાન્ય ગ્રાહકો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર વાસ્તવિક નિયંત્રણ કોનું છે અને આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગને ફરીથી સામાન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ક્યારે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બનાવવામાં આવશે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આગામી પગલાં હવે સમગ્ર વિશ્વની નજરમાં છે.
