ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરી કરતા કરોડો લોકો માટે આગામી સમયમાં રાહતના સમાચાર આવી શકે છે. ટ્રેનની ટિકિટના ભાડામાં ઘટાડો થઈ શકે તેવી ચર્ચા વચ્ચે રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે સંસદમાં રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિ અંગે મહત્વની માહિતી આપી છે. રેલવે મંત્રીએ જણાવ્યું કે ભારતીય રેલવેએ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 1.93 લાખ કરોડનું દેવું ચૂકવી દીધું છે. આ ઉપરાંત આ દેવા પર ચૂકવવાનું વ્યાજ પણ મોટી માત્રામાં ચૂકવવામાં આવ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રેલવેએ નવું દેવું લીધું નથી. રેલવે મંત્રીના આ નિવેદન બાદ મુસાફરોમાં એવી આશા ઊભી થઈ છે કે જો રેલવેની આવક અને નાણાકીય સ્થિતિ આગળ પણ મજબૂત રહેશે તો તેનો લાભ સામાન્ય મુસાફરોને પણ મળી શકે છે. જોકે, હાલ ટિકિટના ભાડામાં ઘટાડા અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. એટલે ભાડું ચોક્કસ ક્યારે અને કેટલું ઘટશે તે અંગે હાલમાં કંઈ કહી શકાય તેમ નથી. પરંતુ રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થવાથી ભવિષ્યમાં મુસાફરોને રાહત મળવાની શક્યતા જરૂર ઊભી થઈ છે.
રેલવે મંત્રીએ રાજ્યસભામાં એક સવાલના જવાબમાં જણાવ્યું કે ભારતીય રેલવે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાના નાણાકીય બોજને ઘટાડવામાં સફળ રહ્યું છે. અગાઉ રેલવે પર મોટું દેવું હતું અને તેના કારણે વિકાસના વિવિધ કામો માટે પણ લોન લેવાની જરૂર પડતી હતી. ખાસ કરીને કોરોના મહામારી દરમિયાન રેલવેની આવક પર મોટી અસર થઈ હતી. મુસાફરોની સંખ્યા ઘટી ગઈ હતી અને રેલવેની નિયમિત સેવાઓ પણ લાંબા સમય સુધી અસરગ્રસ્ત રહી હતી. આ મુશ્કેલ સમય દરમિયાન રેલવેને પોતાની કામગીરી જાળવી રાખવા માટે કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલય પાસેથી આશરે 79 હજાર કરોડનું દેવું લેવું પડ્યું હતું. હવે આ દેવું પણ ચૂકવી દેવામાં આવ્યું છે. રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થવાનું આ એક મોટું કારણ માનવામાં આવે છે.
આંકડા પર નજર કરીએ તો વર્ષ 2021-22થી અત્યાર સુધીમાં ભારતીય રેલવેએ આશરે ₹93 હજાર કરોડ માત્ર વ્યાજ પેટે ચૂકવ્યા છે. આ ઉપરાંત લગભગ ₹1 લાખ કરોડનું મૂળ દેવું પણ ચૂકવવામાં આવ્યું છે. એટલે રેલવે પર રહેલા દેવાના બોજને ઘટાડવા માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટા પ્રમાણમાં નાણાં ખર્ચવામાં આવ્યા છે. રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિ સુધારવાની સાથે સરકાર દ્વારા તેના આધુનિકીકરણ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. રેલવેના બજેટનો ઉપયોગ માત્ર જૂનું દેવું ચૂકવવા માટે કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ નવી ટ્રેનો શરૂ કરવા, રેલવે ટ્રેકને મજબૂત બનાવવા, સ્ટેશનોના વિકાસ, મુસાફરોની સુવિધામાં વધારો કરવા અને અન્ય માળખાકીય કામો માટે પણ કરવામાં આવ્યો છે.
દેશમાં રેલવેનું નેટવર્ક ખૂબ મોટું છે અને દરરોજ કરોડો લોકો ટ્રેનમાં મુસાફરી કરે છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં મુસાફરોને સારી સુવિધા આપવા માટે સતત નવા પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે. રેલવે સ્ટેશનોના આધુનિકીકરણથી લઈને નવી ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરવા સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં કામ ચાલી રહ્યું છે. આ સાથે રેલવેમાં ડિજિટલ સુવિધાઓ પણ વધારવામાં આવી રહી છે. ઓનલાઈન ટિકિટ બુકિંગ, રિઝર્વેશન, મુસાફરોને ટ્રેનની સ્થિતિ અંગે માહિતી અને અન્ય સેવાઓને વધુ સરળ બનાવવામાં આવી રહી છે. ડિજિટલ સિસ્ટમના વધતા ઉપયોગથી મુસાફરો માટે ટિકિટ બુકિંગ અને અન્ય કામગીરી અગાઉની સરખામણીમાં સરળ બની છે.
રેલવેના વિકાસ અને સેવાઓના વિસ્તરણની અસર મુસાફરોની સંખ્યા પર પણ જોવા મળી રહી છે. રેલવે મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે મુસાફરોની સંખ્યામાં વધારો થયો છે. મુસાફરોની સંખ્યા વધે એટલે રેલવેની આવકમાં પણ વધારો થાય છે. જો આ આવક આગળ પણ વધતી રહે અને રેલવેના ખર્ચને યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત કરવામાં આવે તો તેની નાણાકીય સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની શકે છે. હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે રેલવેનું દેવું ઘટી રહ્યું છે તો શું ટ્રેનની ટિકિટના ભાવ પણ ઘટશે? સામાન્ય મુસાફરો માટે આ સૌથી મહત્વનો મુદ્દો છે. હાલમાં રેલવે તરફથી ભાડામાં ઘટાડા અંગે કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. રેલવે મંત્રીએ સંસદમાં મુખ્યત્વે રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિ અને દેવાની ચુકવણી અંગે માહિતી આપી છે. તેથી રેલવેની આ સ્થિતિને સીધી રીતે ટિકિટના ભાડામાં ઘટાડા સાથે જોડવું યોગ્ય નહીં બને. જોકે, રેલવે પરનો નાણાકીય બોજ ઘટે તો ભવિષ્યમાં ભાડા અંગે રાહત આપવાની શક્યતાઓ માટે જગ્યા ઊભી થઈ શકે છે. રેલવેની આવકમાં સતત વધારો થાય અને ખર્ચ તથા દેવાની જવાબદારી નિયંત્રણમાં રહે તો મુસાફરોને તેનો લાભ મળી શકે છે.
ટ્રેનનું ભાડું સામાન્ય લોકો માટે ખૂબ મહત્વનું છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની મુસાફરી કરતા પરિવારો, વિદ્યાર્થીઓ, નોકરી માટે અન્ય શહેરોમાં જતા લોકો અને રોજિંદા મુસાફરો માટે રેલવે સૌથી સસ્તા અને સરળ પરિવહન વિકલ્પોમાંથી એક છે. જો ભાડામાં કોઈ ઘટાડો થાય તો તેનો સીધો ફાયદો મોટી સંખ્યામાં લોકોને મળી શકે છે. બીજી તરફ રેલવે માટે પણ સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. એક તરફ મુસાફરોને સસ્તી અને સારી સેવા આપવાની અપેક્ષા છે, તો બીજી તરફ રેલવેને નવા ટ્રેક, સ્ટેશન, ટ્રેનો, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને ટેક્નોલોજી પાછળ સતત મોટું રોકાણ કરવું પડે છે. આ કારણે ભાડામાં ઘટાડો કરવાનો નિર્ણય માત્ર દેવું ચૂકવાઈ ગયું છે તેના આધારે લેવાઈ શકે નહીં. રેલવેની કુલ આવક, ખર્ચ, મુસાફરોની સંખ્યા અને ભવિષ્યના વિકાસકાર્યોને પણ ધ્યાનમાં લેવા પડશે.
કોરોના સમયગાળા દરમિયાન રેલવે સામે મોટો નાણાકીય પડકાર ઊભો થયો હતો. પરંતુ ત્યારબાદ મુસાફરી ફરી સામાન્ય બનતાં રેલવેની કામગીરીમાં સુધારો થયો છે. સરકાર તરફથી બજેટની મદદ અને રેલવેની પોતાની આવકના કારણે દેવું ઘટાડવામાં સફળતા મળી છે. હવે આગામી પડકાર એ છે કે વિકાસકાર્યોને ચાલુ રાખવાની સાથે નાણાકીય શિસ્ત પણ જાળવી રાખવી. રેલવે મંત્રાલય તરફથી કરવામાં આવી રહેલા આધુનિકીકરણના કામોનો હેતુ માત્ર મુસાફરોની સંખ્યા વધારવાનો નથી, પરંતુ તેમને વધુ સુરક્ષિત, ઝડપી અને આરામદાયક મુસાફરી આપવાનો પણ છે. નવી ટેક્નોલોજી, વધુ સારી ટ્રેન સેવાઓ અને આધુનિક સ્ટેશનો પાછળ થતો ખર્ચ ભવિષ્યમાં રેલવેની કામગીરીને વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે.
આ સમગ્ર મામલે હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ભારતીય રેલવેએ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 1.93 લાખ કરોડનું દેવું ચૂકવ્યું છે અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નવું દેવું લીધું નથી. 93 હજાર કરોડ વ્યાજની ચુકવણી અને લગભગ ₹ લાખ કરોડનું મૂળ દેવું ચૂકવવું રેલવેની નાણાકીય સ્થિતિમાં આવેલા મોટા ફેરફારને દર્શાવે છે. હવે જો રેલવેની આવકમાં વધારો ચાલુ રહે અને નાણાકીય સ્થિતિ વધુ મજબૂત બને તો ભવિષ્યમાં મુસાફરોને ભાડામાં રાહત આપવાનો નિર્ણય થઈ શકે છે. પરંતુ હાલ માટે ટિકિટના ભાવ ઘટાડવાની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ નથી. તેથી મુસાફરોએ રેલવે મંત્રાલયના આગામી નિર્ણયની રાહ જોવી પડશે. ટૂંકમાં કહીએ તો રેલવેનું દેવું ઝડપથી ઘટ્યું છે અને નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે. આ સ્થિતિ સામાન્ય મુસાફરો માટે સકારાત્મક સંકેત છે. હવે જોવાની વાત એ રહેશે કે રેલવે પોતાની વધતી આવકનો કેટલો લાભ મુસાફરોને આપે છે અને શું ખરેખર આગામી સમયમાં ટ્રેનની ટિકિટના ભાડામાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે કે નહીં.
