ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરી કરતા લોકો માટે મહત્વના સમાચાર છે. જો તમે ટ્રેનમાં, પ્લેટફોર્મ પર અથવા રેલવે સ્ટેશનના કોઈપણ વિસ્તારમાં કચરો ફેંકો છો, ગંદકી કરો છો કે જાહેર સ્થળે સ્વચ્છતાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરો છો, તો હવે તમારી બેદરકારી ખિસ્સા પર ભારે પડી શકે છે. રેલવે મંત્રાલયે સ્વચ્છતા સંબંધિત નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે અને દંડની રકમમાં વધારો કર્યો છે. નવા નિયમો અનુસાર રેલવે સ્ટેશન, પ્લેટફોર્મ અથવા ટ્રેનના કોચમાં કચરો ફેંકવા અને ગંદકી ફેલાવવા બદલ હવે 1,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. અગાઉ આવા કૃત્ય માટે મહત્તમ દંડ 500 હતો. એટલે કે સ્વચ્છતાના નિયમો તોડનારાઓ માટે દંડની મહત્તમ મર્યાદા બમણી કરવામાં આવી છે. આ નવા નિયમો માત્ર કચરો ફેંકવા પૂરતા મર્યાદિત નથી. રેલવે પરિસરમાં સ્વચ્છતા અને જાહેર શિસ્ત જાળવવા માટે અનેક પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓને નિયમોના દાયરામાં લાવવામાં આવી છે. હવે રેલવે સ્ટેશન કે અન્ય રેલવે પરિસરમાં જ્યાં-ત્યાં કચરો ફેંકવો, થૂંકવું અથવા જાહેર સ્થળને ગંદુ કરવું ભારે પડી શકે છે.
રેલવે મંત્રાલયે 24 ઓગસ્ટે રાજપત્ર અધિસૂચના બહાર પાડીને વર્ષ 2012ના સ્વચ્છતા સંબંધિત નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે. રાજપત્રમાં પ્રકાશિત થયા બાદ આ સુધારેલા નિયમો અમલમાં આવી ગયા છે. એટલે હવે મુસાફરો અને રેલવે પરિસરમાં આવતા લોકો માટે આ નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી બની ગયું છે. નવા નિયમોનો સૌથી મહત્વનો ભાગ દંડની રકમમાં થયેલો વધારો છે. અત્યાર સુધી કચરો ફેંકવા અથવા ગંદકી કરવા બદલ મહત્તમ 500 સુધીનો દંડ વસૂલવામાં આવતો હતો. હવે આ મર્યાદા વધારીને 1,000 કરવામાં આવી છે. રેલવેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર દંડ વસૂલવાનો નથી, પરંતુ લોકોમાં સ્વચ્છતા અંગે વધુ જવાબદારી ઊભી કરવાનો છે.
જો કોઈ વ્યક્તિને સ્થળ પર દંડ કરવામાં આવે અને તે દંડની રકમ ચૂકવવાનો ઇનકાર કરે તો મામલો વધુ ગંભીર બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સંબંધિત વ્યક્તિ સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે અને મામલો કોર્ટ સુધી પણ પહોંચી શકે છે. કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન 2,000 સુધીનો વધારાનો દંડ થઈ શકે છે. એટલે સ્થળ પર જ નિયમ મુજબની કાર્યવાહી સ્વીકારી લેવી વ્યક્તિ માટે વધુ યોગ્ય રહેશે. રેલવે પરિસરમાં થૂંકવાની પ્રવૃત્તિ પર પણ પ્રતિબંધ છે. ઘણી વખત સ્ટેશન, પ્લેટફોર્મ અથવા ટ્રેનના કોચમાં લોકો પાન-મસાલા કે અન્ય વસ્તુ ખાઈને થૂંકતા જોવા મળે છે. તેના કારણે દિવાલો, ફ્લોર અને અન્ય જગ્યાઓ ગંદી થાય છે. હવે આવી હરકતો સામે પણ નિયમો હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત રેલવે પરિસરમાં પેશાબ કરવો પણ નિયમોના ઉલ્લંઘન તરીકે ગણાશે. જાહેર સ્થળોએ સ્વચ્છતા જાળવવા માટે રેલવે દ્વારા અનેક જગ્યાએ શૌચાલય અને અન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. તેમ છતાં જો કોઈ વ્યક્તિ જાહેર વિસ્તારમાં પેશાબ કરીને ગંદકી કરે છે તો તેની સામે દંડની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. નવા નિયમોમાં નાહવા, કપડાં ધોવા અથવા વાહન ધોવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર પણ નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું છે. રેલવે સ્ટેશન અથવા અન્ય રેલવે પરિસર આવી વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિઓ માટે બનાવવામાં આવ્યા નથી. તેથી કોઈ વ્યક્તિ રેલવેની જગ્યા પર કપડાં અથવા વાહન ધોતો જોવા મળે તો તેની સામે નિયમ મુજબ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
કચરો ક્યાંય પણ ફેંકવાની ટેવ પર પણ કડકાઈ કરવામાં આવી છે. મુસાફરી દરમિયાન પાણીની બોટલ, ખાવાના પેકેટ, કાગળ, પ્લાસ્ટિક અથવા અન્ય સામગ્રી ટ્રેનની અંદર કે પ્લેટફોર્મ પર ફેંકવી હવે મોંઘી પડી શકે છે. મુસાફરોએ પોતાના કચરાનો યોગ્ય જગ્યાએ નિકાલ કરવો પડશે. રેલવેની મિલકતને નુકસાન પહોંચાડતી અથવા તેને ગંદી કરતી પ્રવૃત્તિઓ સામે પણ નિયમોમાં કડક જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. મંજૂરી વગર ટ્રેનના કોચ, રેલવેની દિવાલો અથવા અન્ય રેલવે સંપત્તિ પર પોસ્ટર લગાવવું, લખાણ કરવું કે ચિત્ર દોરવું પણ નિયમોના ઉલ્લંઘન તરીકે ગણાશે.
આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓથી રેલવેની સંપત્તિની સુંદરતા અને સ્વચ્છતા બગડે છે. ઘણી વખત જાહેર સ્થળોની દિવાલો પર જાહેરાતો, પોસ્ટર અથવા અન્ય લખાણ જોવા મળે છે. તેને રોકવા માટે મંજૂરી વગર આવી પ્રવૃત્તિ કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે. નવા નિયમોમાં માત્ર મુસાફરોની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી નથી. રેલવે પરિસરમાં કામ કરતા અધિકૃત વેન્ડર અને હોકરની જવાબદારી પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. તેમણે પોતાના વ્યવસાયના સ્થળે પૂરતા ડસ્ટબિન અથવા કચરા કન્ટેનરની વ્યવસ્થા કરવી પડશે.
વેન્ડર અથવા હોકર દ્વારા વેચવામાં આવતી ખાદ્ય વસ્તુઓ અને અન્ય સામગ્રીમાંથી કચરો પેદા થાય છે. આ કચરો સ્ટેશન પર કે પ્લેટફોર્મ પર ન ફેલાય તે માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી તેમની જવાબદારી રહેશે. એકત્રિત થયેલા કચરાનો યોગ્ય નિકાલ પણ કરવો પડશે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને મોટા સ્ટેશનો અને વધુ ભીડ ધરાવતા વિસ્તારોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. સ્ટેશન પર ખાણીપીણીના અનેક સ્ટોલ અને વેન્ડર હોય છે. જો દરેક જગ્યાએ યોગ્ય કચરા વ્યવસ્થા કરવામાં આવે તો પ્લેટફોર્મ અને આસપાસનો વિસ્તાર વધુ સ્વચ્છ રાખી શકાય છે.
નિયમોનો ભંગ થાય તો દંડ વસૂલવાની સત્તા પણ નિર્ધારિત અધિકારીઓને આપવામાં આવી છે. સ્ટેશન માસ્ટર અથવા સ્ટેશન મેનેજર ઉપરાંત કમર્શિયલ વિભાગના ટિકિટ કલેક્ટર, ઓપરેટિંગ વિભાગના સમાન રેન્કના અધિકારી અને રેલવે તરફથી અધિકૃત કરવામાં આવેલા અન્ય અધિકારીઓ દંડની કાર્યવાહી કરી શકે છે. આથી હવે મુસાફરો માટે રેલવેમાં સ્વચ્છતા જાળવવી માત્ર સારી આદત પૂરતી બાબત નહીં રહે, પરંતુ નિયમોનું પાલન કરવું પણ જરૂરી રહેશે. ખાસ કરીને ટ્રેનમાં લાંબી મુસાફરી દરમિયાન લોકો ઘણી વખત ખાવા-પીવાની વસ્તુઓનો કચરો સીટ નીચે અથવા બારીમાંથી બહાર ફેંકતા હોય છે. આવી ટેવ બદલવાની જરૂર છે.
રેલવે દેશની સૌથી મોટી જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. દરરોજ લાખો લોકો ટ્રેન અને સ્ટેશનનો ઉપયોગ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં જાહેર સ્થળોને સ્વચ્છ રાખવાની જવાબદારી માત્ર રેલવે તંત્રની નહીં, પરંતુ મુસાફરોની પણ છે. એક વ્યક્તિની બેદરકારીથી આખું પ્લેટફોર્મ અથવા કોચ ગંદો થઈ શકે છે. નવા નિયમોથી એક તરફ દંડની રકમ વધારવામાં આવી છે, તો બીજી તરફ લોકોમાં સ્વચ્છતા અંગે જવાબદારી વધારવાનો પ્રયાસ પણ કરવામાં આવ્યો છે. રેલવે પરિસર સ્વચ્છ રહેશે તો મુસાફરોને પણ વધુ સારો અને આરામદાયક અનુભવ મળશે. હવે મુસાફરી દરમિયાન કચરો ફેંકતા પહેલા, પ્લેટફોર્મ પર થૂંકતા પહેલા અથવા રેલવેની દિવાલ પર કંઈ લખતા પહેલા એકવાર વિચારવું જરૂરી છે. કારણ કે નાની લાગતી આ બેદરકારી હવે સીધી તમારા ખિસ્સા પર અસર કરી શકે છે. નિયમોનું પાલન કરવું સૌથી સરળ રસ્તો છે અને સ્વચ્છ રેલવે માટે મુસાફરોનો સહયોગ પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે.
