ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં બોલરો દ્વારા કરવામાં આવતા નો-બોલને લઈને ભારતના પૂર્વ દિગ્ગજ ક્રિકેટર સુનીલ ગાવસ્કરે એક અનોખો ઉપાય સૂચવ્યો છે. તેમનું માનવું છે કે જો બોલરોને વારંવાર નો-બોલ કરતા રોકવા હોય તો માત્ર સમજાવવાથી કામ નહીં ચાલે, પરંતુ તેમના પર આર્થિક દંડ પણ લગાવવો જોઈએ. ગાવસ્કરે સૂચન કર્યું છે કે દરેક નો-બોલ માટે ખેલાડી પાસેથી દંડ વસૂલવામાં આવે અને જો તે જ ખેલાડી ફરી નો-બોલ કરે તો આગળની વખત દંડની રકમ બમણી કરી દેવામાં આવે. ગાવસ્કરે આ સાથે બોલિંગ કોચને પણ દંડમાં ભાગીદાર બનાવવાનો વિચાર રજૂ કર્યો છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, બોલર પર જે દંડ કરવામાં આવે તેનો અડધો દંડ બોલિંગ કોચ પાસેથી પણ લેવો જોઈએ. આ રીતે બોલર અને કોચ બંને નો-બોલની સમસ્યાને ગંભીરતાથી લેશે અને બોલરોને પોતાની બોલિંગ દરમિયાન વધુ સાવચેત રહેવા માટે પ્રોત્સાહન મળશે.
આ વિચાર માત્ર સજા પૂરતો નથી. ગાવસ્કરે દંડમાંથી એકઠી થતી રકમનો ઉપયોગ પણ રસપ્રદ રીતે કરવાની સલાહ આપી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, સમગ્ર સિરીઝ અથવા પ્રવાસ દરમિયાન એકત્ર થયેલી દંડની રકમથી ટીમના ખેલાડીઓ માટે ડિનરનું આયોજન કરી શકાય. આમ, એક તરફ ખેલાડીઓને તેમની ભૂલ બદલ દંડ મળશે અને બીજી તરફ એ જ પૈસાથી આખી ટીમ સાથે મળીને સમય પસાર કરી શકશે. ગાવસ્કરના મતે આવી વ્યવસ્થા ટીમના ખેલાડીઓ વચ્ચેના સંબંધોને પણ વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. ક્રિકેટમાં ટીમવર્ક ખૂબ મહત્વનું છે. જો કોઈ ખેલાડીની ભૂલને કારણે દંડ થાય અને અંતે એ રકમથી આખી ટીમ સાથે મળીને ડિનર કરે તો વાતને ગંભીરતા સાથે લેવાની સાથે તેમાં મજાક અને ટીમ બોન્ડિંગનો ભાગ પણ રહેશે.
આ સૂચન પાછળનું મુખ્ય કારણ તાજેતરની ટેસ્ટ સિરીઝમાં ભારતીય બોલરો દ્વારા કરવામાં આવેલા નો-બોલ છે. શ્રીલંકા સામે રમાયેલી બે ટેસ્ટ મેચની સિરીઝમાં ભારતીય બોલરોએ કુલ 20 નો-બોલ ફેંક્યા હતા. પ્રથમ ટેસ્ટમાં ભારતીય ટીમે 7 નો-બોલ કર્યા હતા, જ્યારે બીજી ટેસ્ટમાં આ સંખ્યા વધીને 13 થઈ ગઈ હતી. નો-બોલ ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં ઘણી વખત મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે છે. બોલરનો પગ ક્રિઝની આગળ જતાં એક વધારાનો રન મળે છે અને બેટિંગ ટીમને કેટલીક પરિસ્થિતિમાં વધારાનો ફાયદો પણ મળી શકે છે. જો નો-બોલ પર વિકેટ મળી હોય તો તે વિકેટ પણ માન્ય રહેતી નથી. તેથી મહત્વની ક્ષણે કરવામાં આવેલો એક નો-બોલ મેચનું પરિણામ પણ બદલી શકે છે.
આ કારણે ગાવસ્કરનું માનવું છે કે બોલરોને પોતાની બોલિંગમાં આ મૂળભૂત ભૂલ ટાળવા માટે વધુ જવાબદાર બનાવવાની જરૂર છે. તેમણે દલીલ કરી છે કે બોલરોના રન-અપ અને ક્રિઝ સુધી પહોંચવાનું માપન કરવા માટે જરૂરી સાધનો ઉપલબ્ધ હોય છે. તેથી બોલરનો પગ વારંવાર ક્રિઝની આગળ જાય અને નો-બોલ થાય તે માટે કોઈ યોગ્ય બહાનું ન હોવું જોઈએ. ગાવસ્કરે કહ્યું છે કે નો-બોલ માટે દંડની રકમ એકસરખી રાખવાને બદલે ભૂલ પુનરાવર્તિત થાય તેમ દંડ વધારવો જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રથમ નો-બોલ માટે એક રકમ નક્કી કરવામાં આવે અને જો એ જ ખેલાડી ફરી નો-બોલ કરે તો તેની પાસેથી અગાઉની રકમ કરતાં બમણો દંડ લેવામાં આવે. આ રીતે ખેલાડી પર માનસિક દબાણ ઊભું થશે કે તેણે પોતાની ટેક્નિકલ ભૂલ સુધારવી જ પડશે.
તેમણે માત્ર નો-બોલ પૂરતું જ આ સૂચન મર્યાદિત રાખ્યું નથી. ક્રિકેટમાં ફિલ્ડિંગ દરમિયાન થતી કેટલીક બેદરકારીની ભૂલો પર પણ ટીમની અંદર દંડની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે એવું તેમણે જણાવ્યું છે. ખાસ કરીને ઓવરથ્રો દરમિયાન બેકઅપ ન આપવાની ભૂલનું ઉદાહરણ તેમણે આપ્યું છે. જો કોઈ ફિલ્ડર યોગ્ય સ્થિતિમાં બેકઅપ આપવા માટે હાજર ન હોય અને તેના કારણે ટીમને વધારાના રન ગુમાવવા પડે તો ટીમના ખેલાડીઓ મળીને નક્કી કરી શકે કે આવી ભૂલ માટે કેટલો દંડ કરવો.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા ટીમની અંદર જવાબદારી વધારી શકે છે. ફિલ્ડિંગમાં નાની ભૂલ પણ ટેસ્ટ મેચમાં ભારે પડી શકે છે. એક વધારાનો રન, ખોટો થ્રો અથવા બેકઅપ ન હોવાને કારણે વિરોધી ટીમને મહત્વપૂર્ણ રન મળી શકે છે. તેથી ખેલાડીઓએ મેદાન પર દરેક બોલ દરમિયાન વધુ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. નો-બોલની સમસ્યાને લઈને ભારતીય ટીમના સ્પિન બોલિંગ કોચ તરફથી પણ એક મજેદાર સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે મજાકના અંદાજમાં કહ્યું હતું કે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં પણ નો-બોલ માટે ફ્રી-હિટનો નિયમ લાવવો જોઈએ. મર્યાદિત ઓવરના ક્રિકેટમાં નો-બોલ પછી મળતી ફ્રી-હિટને કારણે બેટરને આગળના બોલ પર વિકેટ ગુમાવવાનો ડર ઓછો રહે છે અને બોલર પર વધારાનું દબાણ આવે છે.
પરંતુ ગાવસ્કરે આ વિચાર સાથે સહમતી દર્શાવી નથી. તેમના મતે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં બેટર્સને વધુ મફતની તકો આપવાની જરૂર નથી. તેઓ માને છે કે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં બેટિંગ માટે પહેલેથી જ કેટલીક પરિસ્થિતિઓ અનુકૂળ બની છે અને તેથી નો-બોલ બાદ ફ્રી-હિટ આપવી યોગ્ય નહીં બને. તેમણે ધ્યાન દોર્યું કે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં એક ઓવરમાં બાઉન્સરની સંખ્યા બે સુધી મર્યાદિત છે. આ ઉપરાંત કેટલાક મેદાનો પર બાઉન્ડરીની લંબાઈ પણ ઓછી કરવામાં આવી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં બેટર્સ માટે રન બનાવવાનું પ્રમાણ પહેલાં કરતાં થોડું સરળ બન્યું છે. તેથી નો-બોલ પછી ફ્રી-હિટ આપવાથી બોલરો પર વધુ દબાણ આવી શકે છે.
આ ચર્ચા પાછળ તાજેતરમાં પૂર્ણ થયેલી ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેની બે ટેસ્ટ મેચની સિરીઝ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતીય ટીમે આ સિરીઝ 1-0થી જીતી હતી. પ્રથમ ટેસ્ટમાં ભારતને જીત મળી હતી, જ્યારે કોલંબોમાં રમાયેલી બીજી ટેસ્ટ મેચ ડ્રો રહી હતી. કોલંબો ટેસ્ટના અંતિમ દિવસે ભારતને મેચ જીતવા માટે માત્ર ચાર વિકેટની જરૂર હતી. શ્રીલંકાની ટીમ મુશ્કેલીમાં દેખાઈ રહી હતી અને ભારતીય ટીમ જીતની નજીક હતી. પરંતુ શ્રીલંકાના બેટર સોનલ દિનુષાએ શાનદાર અણનમ સદી ફટકારીને પોતાની ટીમને બચાવી લીધી હતી. તેમની ઇનિંગ્સના કારણે શ્રીલંકા મેચ ડ્રો કરાવવામાં સફળ રહ્યું હતું.
ભારત સિરીઝ જીતવામાં સફળ રહ્યું હોવા છતાં આ મેચમાં જીત હાથમાંથી સરકી જતાં ટીમની કેટલીક નાની ભૂલો અંગે ચર્ચા થઈ હતી. તેમાં નો-બોલ પણ એક મુદ્દો રહ્યો હતો. બે મેચમાં કુલ 20 નો-બોલ થવા એ આંકડો ચોક્કસપણે ધ્યાન ખેંચે છે. રવીન્દ્ર જાડેજા પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નો-બોલની સંખ્યાને લઈને ચર્ચામાં રહ્યા છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ તેમણે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 88થી વધુ નો-બોલ કર્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. સ્પિન બોલર માટે પણ જો આવી ભૂલ વારંવાર થાય તો ટીમ માટે તે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
ગાવસ્કરનો દંડનો ફોર્મ્યુલા વાસ્તવિક નિયમ બનશે કે નહીં તે હાલમાં સ્પષ્ટ નથી. પરંતુ તેમનો હેતુ સ્પષ્ટ છે કે બોલરોને નો-બોલ જેવી સરળતાથી ટાળી શકાય તેવી ભૂલો માટે વધુ જવાબદાર બનાવવામાં આવે. ક્રિકેટમાં નાની ભૂલો ઘણી વખત મોટી કિંમત ચૂકવડાવે છે. ખાસ કરીને ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં એક વધારાનો રન અથવા નો-બોલ મેચના પરિણામમાં મોટો ફેરફાર કરી શકે છે. જો દંડની વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો તેનો હેતુ માત્ર ખેલાડીને સજા કરવાનો ન હોવો જોઈએ. ખેલાડીને પોતાની ટેક્નિકલ ભૂલ સમજવા અને તેને સુધારવા માટે પણ મદદ મળવી જોઈએ. બોલિંગ કોચની જવાબદારી નક્કી કરવાથી પણ તાલીમ દરમિયાન આવા મુદ્દાઓ પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવી શકે છે.
ગાવસ્કરનું સૌથી રસપ્રદ સૂચન એ છે કે દંડમાંથી મળેલી રકમને ટીમ માટે જ વાપરવી. આથી ખેલાડીઓમાં એક પ્રકારની ટીમ ભાવના પણ ઊભી થઈ શકે છે. ભૂલ કરનાર ખેલાડી પોતાની ખિસ્સામાંથી દંડ ભરે, પરંતુ અંતે એ જ રકમથી આખી ટીમ સાથે મળીને ડિનર કરે. આ રીતે ગંભીર મુદ્દાને પણ ટીમના વાતાવરણમાં હળવા અંદાજમાં સંભાળી શકાય છે. કુલ મળીને ગાવસ્કરનો આ વિચાર ક્રિકેટના નિયમમાં સીધો ફેરફાર કરવાની વાત કરતાં વધુ ટીમની અંદર શિસ્ત અને જવાબદારી વધારવાનો પ્રયાસ છે. નો-બોલ જેવી ભૂલ રોકવા માટે ટેક્નિકલ તાલીમની સાથે ખેલાડીઓને પોતાની ભૂલની કિંમત સમજાવવી પણ જરૂરી છે. શ્રીલંકા સામેની સિરીઝમાં 20 નો-બોલ બાદ ગાવસ્કરે આપેલો આ ફોર્મ્યુલા હવે ક્રિકેટ જગતમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
