દેશની મતદાર યાદીઓને વધુ ચોકસાઈપૂર્ણ અને અપડેટ કરવા માટે ચાલી રહેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા હવે મહત્વના તબક્કે પહોંચી છે. દિલ્હી અને મહારાષ્ટ્રમાં મતદાર યાદીના મુદ્દાને લઈને મોટી માહિતી સામે આવી છે. અહેવાલો અનુસાર, દિલ્હીમાં આશરે 47 લાખ મતદારો, જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં 2.07 કરોડથી વધુ મતદારો SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન તૈયાર થનારી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં બહાર રહી શકે છે.
અહીં ખાસ ધ્યાન આપવાની બાબત એ છે કે આ આંકડાઓને સીધા-સીધા અંતિમ મતદાર યાદીમાંથી નામ કાયમી રીતે કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે તેમ માનવું યોગ્ય નથી. SIR દરમિયાન જે મતદારોના ગણતરી ફોર્મ મળ્યા નથી, ચકાસણી પૂર્ણ થઈ નથી અથવા જેમની સ્થિતિ અંગે વધુ તપાસ જરૂરી છે, તેમના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં બહાર રહી શકે છે. ત્યારબાદ દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા દ્વારા યોગ્ય મતદારોને પોતાનું નામ ફરી સામેલ કરાવવાની તક આપવામાં આવશે.
દિલ્હીમાં 47 લાખ મતદારો અંગે ચર્ચા: દિલ્હીમાં SIR શરૂ થયા પહેલાં કુલ આશરે 1.45 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા હતા. 17 ઓગસ્ટ સુધીમાં આશરે 97.5 લાખ ગણતરી ફોર્મ ડિજિટાઇઝ થઈ ચૂક્યાં હતાં. પરિણામે આશરે 47.6 લાખ ફોર્મ ડિજિટાઇઝ્ડ ડેટાબેઝમાં સામેલ થઈ શક્યાં નહોતાં. આ સંખ્યા દિલ્હીના કુલ મતદારોના આશરે 32.82 ટકા જેટલી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.આ મતદારોના નામ અંગે હવે ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી મહત્વપૂર્ણ બનશે. ડ્રાફ્ટ પ્રકાશિત થયા બાદ મતદારો પોતાના નામની ચકાસણી કરી શકશે. જો કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ યાદીમાં જોવા ન મળે તો નિર્ધારિત પ્રક્રિયા હેઠળ દાવો અથવા વાંધો રજૂ કરીને જરૂરી ચકાસણી કરાવી શકાશે.દિલ્હીના કેટલાક વિસ્તારોમાં ગણતરી ફોર્મ સબમિટ અને ડિજિટાઇઝ થવાની ટકાવારી અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીએ અલગ રહી છે. તેથી SIRના ડ્રાફ્ટમાં કયા વિસ્તારોમાં કેટલા નામ બહાર રહે છે તે બાબત પણ રાજકીય અને વહીવટી રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં 2.07 કરોડ નામનો મુદ્દો : મહારાષ્ટ્રમાં સ્થિતિ વધુ મોટી છે. સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર રાજ્યમાં કુલ આશરે 9.78 કરોડ મતદારો છે. SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન આશરે 7.69 કરોડ ગણતરી ફોર્મ ડિજિટાઇઝ થયા હતા, જ્યારે આશરે 2.07 કરોડ મતદારોના ફોર્મ મળ્યા નહોતા. આ સંખ્યા રાજ્યના કુલ મતદારોના આશરે 21.25 ટકા જેટલી થાય છે.આ 2.07 કરોડના આંકડામાં વિવિધ કારણોનો સમાવેશ થાય છે. સત્તાવાર વર્ગીકરણ મુજબ તેમાં મૃત મતદારો, શોધી ન શકાયેલા મતદારો, કાયમી રીતે અન્ય સ્થળે સ્થળાંતર કરી ગયેલા મતદારો અને અન્ય કેટેગરીનો સમાવેશ થાય છે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે આશરે 33.94 લાખ મૃત મતદારો, 63.61 લાખ શોધી ન શકાયેલા મતદારો, 71.95 લાખ કાયમી રીતે સ્થળાંતર કરેલા મતદારો અને આશરે 1.43 લાખ અન્ય કેટેગરીના મતદારોનો સમાવેશ થાય છે.
મુંબઈ, થાણે અને પુણેમાં મોટી સંખ્યા : મહારાષ્ટ્રના શહેરી વિસ્તારોમાં SIRની અસર ખાસ ધ્યાન ખેંચી રહી છે. અહેવાલ મુજબ થાણે, પુણે, મુંબઈ અને મુંબઈ ઉપનગર જેવા મોટા શહેરી જિલ્લાઓમાં મોટી સંખ્યામાં ફોર્મ એકત્રિત અથવા ડિજિટાઇઝ થઈ શક્યાં નથી.મહારાષ્ટ્રના કુલ 2.07 કરોડના આંકડામાં થાણેમાંથી આશરે 28.61 લાખ, મુંબઈ ઉપનગરમાંથી 26.63 લાખ, પુણેથી 28.70 લાખ, નાગપુરમાંથી 14.44 લાખ, નાશિકમાંથી 10.29 લાખ અને મુંબઈ શહેરમાંથી 9.52 લાખ મતદારોનો સમાવેશ થાય છે.શહેરી વિસ્તારોમાં લોકોનું વારંવાર સ્થળાંતર થતું હોવાથી મતદાર યાદી અપડેટ કરવી પડકારરૂપ બની શકે છે. નોકરી, ભાડાના મકાન, પરિવારના સ્થળાંતર અથવા અન્ય કારણોસર મતદારો એક શહેરથી બીજા શહેરમાં જતા રહે છે. SIR દરમિયાન આવા મતદારોના નામની સ્થિતિની ચકાસણી મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.
હવે આગળ શું થશે? : ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ સૌથી મહત્વની પ્રક્રિયા દાવા અને વાંધાની રહેશે. કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ ડ્રાફ્ટમાં ન હોય તો તે નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પોતાનો દાવો રજૂ કરી શકે છે. ચૂંટણી અધિકારીઓ દ્વારા જરૂરી દસ્તાવેજો અને માહિતીની ચકાસણી કર્યા બાદ યોગ્ય કેસમાં નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરી શકાય છે.આથી મતદારો માટે સૌથી જરૂરી બાબત એ રહેશે કે તેઓ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં પોતાનું નામ તપાસે અને નામ ન હોય તો સત્તાવાર પ્રક્રિયા દ્વારા સમયસર કાર્યવાહી કરે.
રાજકીય રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો : SIR પ્રક્રિયાને લઈને દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં રાજકીય ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવા, મૃત મતદારો, ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી અને સ્થળાંતર કરેલા મતદારો જેવી વિગતોને સુધારવા માટે આવી પ્રક્રિયા જરૂરી છે. બીજી તરફ વિપક્ષી પક્ષો પાત્ર મતદારોના નામ ભૂલથી બહાર રહી જવાની શક્યતા અંગે સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં આજે જાહેર થનારી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી દિલ્હી અને મહારાષ્ટ્ર બંને માટે મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે. જોકે 47 લાખ અને 2.07 કરોડનો આંકડો અંતિમ રીતે મતાધિકાર ગુમાવનારા લોકોની સંખ્યા નથી. ડ્રાફ્ટ બાદ દાવા, વાંધા અને ચકાસણીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ અંતિમ મતદાર યાદીની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે,આગામી દિવસોમાં ચૂંટણી તંત્રની ચકાસણી અને નાગરિકો દ્વારા કરવામાં આવનારા દાવા-વાંધા પરથી સ્પષ્ટ થશે કે આમાંથી કેટલા નામ અંતિમ મતદાર યાદીમાં પરત સામેલ થાય છે.
