નેપાળમાં વિનાશક પૂર બાદ હવે રાહત અને બચાવ કામગીરીની સાથે વધુ એક ગંભીર સંકટ ઊભું થયું છે. ભયાનક પૂરના કારણે મોટી સંખ્યામાં લોકોના મોત થયા છે અને નદીઓના પ્રવાહમાં તણાઈને અનેક મૃતદેહો દૂરના વિસ્તારોમાંથી મળી રહ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં 700થી વધુ મૃતદેહો મળી આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે, જ્યારે હજારો લોકો હજુ પણ લાપતા છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે મોટાભાગના મૃતદેહોની ઓળખ થઈ શકી નથી. મૃતદેહોને સાચવવા માટે પૂરતી વ્યવસ્થા ન હોવાથી અનેક સ્થળોએ તેઓ સડવા લાગ્યા છે. જેના કારણે પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં દુર્ગંધ, ગંદકી અને ચેપના જોખમ વચ્ચે જાહેર આરોગ્યને લઈને ચિંતા વધી છે.
નેપાળમાં 26 ઓગસ્ટે આવેલા વિનાશક પૂરે અનેક વિસ્તારોમાં ભારે તબાહી મચાવી હતી. ભોટેકોશી અને ત્રિશૂલી સહિતની નદીઓમાં અચાનક પાણીનો પ્રવાહ વધતા રસ્તાઓ, પુલો, મકાનો અને અન્ય બાંધકામોને ભારે નુકસાન થયું હતું. પાણીના જોરદાર પ્રવાહમાં અનેક લોકો અને વાહનો તણાઈ ગયા હતા. પૂરના પાણી અને કાટમાળ સાથે મૃતદેહો પણ અનેક કિલોમીટર દૂર સુધી પહોંચી ગયા હતા. જેના કારણે એક વિસ્તારમાં બનેલી દુર્ઘટનાની અસર બીજા અનેક જિલ્લાઓ સુધી જોવા મળી રહી છે.
હાલ સુધીમાં 700થી વધુ મૃતદેહો મળી આવ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. બીજી તરફ, લાપતા લોકોની સંખ્યા પણ હજારોમાં છે. બચાવ ટીમો સતત નદીના કિનારા, કાદવ, કાટમાળ અને પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં શોધખોળ કરી રહી છે. જ્યાં જ્યાંથી કોઈ મૃતદેહ મળતો જાય છે ત્યાં તેને ઓળખ માટે રાખવામાં આવે છે. પરંતુ મૃતદેહોની સંખ્યા એટલી ઝડપથી વધી રહી છે કે સ્થાનિક વ્યવસ્થા પર ભારે દબાણ ઊભું થયું છે.
ચિતવન જિલ્લામાં સ્થિતિ ખાસ કરીને ગંભીર બની છે. અહીં મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળી આવ્યા છે. તાજા આંકડા પ્રમાણે ચિતવનમાં જ 250થી વધુ મૃતદેહો મળી આવ્યા છે. તેમાં પુરુષો, મહિલાઓ અને નાના બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હોસ્પિટલોમાં મૃતદેહો રાખવા માટેની જગ્યા ઓછી પડતાં તેમને સરકારી કચેરીઓ અને અન્ય અસ્થાયી સ્થળોએ રાખવાની નોબત આવી છે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી યોગ્ય કોલ્ડ સ્ટોરેજની છે. મૃતદેહોને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખવા માટે ઠંડા વાતાવરણની જરૂર હોય છે, પરંતુ પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં આવી સુવિધા મર્યાદિત છે. પૂરથી વીજળી અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓને પણ નુકસાન થયું હોવાથી મૃતદેહોને યોગ્ય રીતે સાચવવાનું કામ વધુ મુશ્કેલ બની ગયું છે. પરિણામે કેટલાક મૃતદેહોમાં સડવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ છે અને આસપાસના વિસ્તારોમાં દુર્ગંધ ફેલાઈ રહી છે.
મૃતદેહો સડતા હોવાના કારણે લોકોમાં રોગચાળો ફેલાવાની ચિંતા પણ વધી છે. જોકે મૃતદેહોથી સીધો મોટો રોગચાળો ફેલાય તેવું દરેક પરિસ્થિતિમાં જરૂરી નથી, પરંતુ પૂર બાદની ગંદકી, દૂષિત પાણી, કચરો અને સ્વચ્છતાનો અભાવ ગંભીર સમસ્યા બની શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં પીવાનું પાણી દૂષિત થયું હોય અથવા મૃતદેહો લાંબા સમય સુધી યોગ્ય વ્યવસ્થા વગર રાખવામાં આવે ત્યાં ચેપનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી તંત્ર માટે મૃતદેહોની ઓળખ અને અંતિમ સંસ્કાર જેટલું જ મહત્વ સ્વચ્છતા અને જાહેર આરોગ્યની વ્યવસ્થા જાળવવાનું પણ છે.
આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નેપાળ સરકારે અજાણ્યા અને બિનદાવેદાર મૃતદેહોના ઝડપી અંતિમ સંસ્કાર કરવાની દિશામાં પગલાં ભરવાનું શરૂ કર્યું છે. જોકે અંતિમ સંસ્કાર કરતા પહેલાં દરેક મૃતદેહના DNA સેમ્પલ સાચવી રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. આ ઉપરાંત મૃતદેહોના ફોટોગ્રાફ, ઓળખ માટેની અન્ય વિગતો અને જરૂરી રેકોર્ડ પણ સાચવવામાં આવશે. જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પરિવાર પોતાના ગુમ થયેલા સ્વજનની શોધમાં આવે તો DNA ટેસ્ટની મદદથી ઓળખ કરી શકાય.
આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે હાલ હજારો પરિવારો પોતાના સ્વજનોની રાહ જોઈ રહ્યા છે. કોઈ પરિવારને ખબર નથી કે તેમનો સ્વજન ક્યાં છે. જો અજાણ્યા મૃતદેહોને લાંબા સમય સુધી રાખવામાં આવે તો તેમની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે અને ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી DNA સેમ્પલ સાચવીને અંતિમ સંસ્કાર કરવાથી એક તરફ જાહેર આરોગ્યનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળશે અને બીજી તરફ ભવિષ્યમાં પરિવારજનોને પોતાના સ્વજનની ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકશે.
નેપાળના રસુવા, નુવાકોટ, ધાદિંગ, ગોરખા અને ચિતવન સહિતના અનેક વિસ્તારોમાંથી હજુ પણ મૃતદેહો મળી રહ્યા છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ અને પુલોને નુકસાન થયું હોવાથી બચાવ ટીમો માટે પણ પહોંચવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. ઘણી જગ્યાએ કાટમાળ હટાવ્યા બાદ નવા મૃતદેહો મળી આવે છે. બીજી તરફ નદીઓના પ્રવાહમાં તણાઈ ગયેલા મૃતદેહો દૂરના વિસ્તારોમાં પહોંચી જતા તેમની ઓળખ અને મૂળ સ્થળ શોધવાનું કામ પણ પડકારજનક બની ગયું છે. ધાદિંગ જેવા વિસ્તારોમાંથી મળી આવેલા કેટલાક મૃતદેહોને વધુ સારી રેફ્રિજરેશન સુવિધા માટે કાઠમંડુ અને પોખરા જેવા શહેરોમાં ખસેડવામાં આવી રહ્યા છે. સ્થાનિક સ્તરે સાધનો અને સંગ્રહની સુવિધા ઓછી હોવાથી આ પ્રકારનું સ્થળાંતર જરૂરી બની રહ્યું છે. જોકે મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહોને એકસાથે ખસેડવા અને સાચવવા માટે પણ તંત્ર સામે મોટો પડકાર છે.
ચિતવનમાં મૃતદેહોની સંખ્યા વધતી જતાં હોસ્પિટલ અને આરોગ્ય કેન્દ્રો પર પણ ભારે દબાણ આવ્યું છે. સામાન્ય રીતે દર્દીઓની સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી જગ્યાઓમાં હવે મૃતદેહોને અસ્થાયી રીતે રાખવાની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. હોસ્પિટલોમાં જગ્યા ઓછી પડતાં સરકારી ઓફિસો અને અન્ય સ્થળોનો ઉપયોગ કરવો પડી રહ્યો છે. આ સ્થિતિ પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સર્જાયેલી તબાહીની ગંભીરતા દર્શાવે છે. પૂરથી માત્ર જાનહાનિ જ થઈ નથી, પરંતુ હજારો લોકોના ઘર અને રોજગાર પણ અસરગ્રસ્ત થયા છે. ઘણા લોકો પોતાનું ઘર છોડીને સુરક્ષિત સ્થળે જવા મજબૂર બન્યા છે. રસ્તાઓ તૂટી જતાં અનેક ગામો અને વિસ્તારોનો સંપર્ક પણ ખોરવાયો છે. બચાવ કામગીરી દરમિયાન સુરક્ષા દળો અને અન્ય ટીમો માટે સતત વરસાદ, નદીનું પાણી અને કાટમાળ મોટી મુશ્કેલી બની રહ્યા છે.
હાલ નેપાળ સામે એક સાથે અનેક પડકારો છે. એક તરફ લાપતા લોકોને શોધવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ મળી રહેલા મૃતદેહોની ઓળખ કરવી જરૂરી છે. ત્યારબાદ તેમના પરિવારજનોને જાણ કરવી અને અંતિમ સંસ્કારની વ્યવસ્થા કરવી પણ એટલું જ મહત્વનું છે. સાથે સાથે મૃતદેહોને લાંબા સમય સુધી ખુલ્લા કે અયોગ્ય સ્થળે રાખવાથી સ્વચ્છતા અને ચેપનું જોખમ ન વધે તેની પણ કાળજી લેવી પડશે. આ ત્રાસદીમાં સૌથી દુઃખદ સ્થિતિ એ પરિવારોની છે, જેમને હજુ સુધી પોતાના સ્વજનો વિશે કોઈ માહિતી મળી નથી. કેટલાક પરિવાર મૃતદેહોની ઓળખની રાહ જોઈ રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક હજુ આશા રાખી રહ્યા છે કે તેમનો સ્વજન જીવતો હશે અને કોઈ સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચ્યો હશે.
નેપાળ સરકાર હવે બચાવ કામગીરીની સાથે મૃતદેહોના વ્યવસ્થાપન અને જાહેર આરોગ્યને પણ પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. અજાણ્યા મૃતદેહોના DNA સેમ્પલ સાચવીને અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો નિર્ણય આ દિશામાં મહત્વનું પગલું બની શકે છે. આગામી દિવસોમાં વધુ મૃતદેહો મળી આવે તેવી શક્યતા વચ્ચે ઝડપી ઓળખ, યોગ્ય સંગ્રહ, સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય વ્યવસ્થા જાળવવી અત્યંત જરૂરી બની છે. વિનાશક પૂરે નેપાળને ભારે માનવીય નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. હવે તંત્ર માટે પડકાર માત્ર લોકોને કાટમાળમાંથી બહાર કાઢવાનો નથી, પરંતુ આ દુર્ઘટનાના પગલે ઊભી થતી આરોગ્ય અને સ્વચ્છતાની સમસ્યાને પણ નિયંત્રિત કરવાનો છે. હાલ સૌથી મોટી જરૂરિયાત એ છે કે લાપતા લોકોને શોધવામાં આવે, મૃતદેહોની સન્માનપૂર્વક વ્યવસ્થા થાય અને પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કોઈ નવા રોગચાળાની સ્થિતિ ઊભી ન થાય.
