પાકિસ્તાનની રાજનીતિમાં એકવાર ફરી ‘ડીલ’ શબ્દ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. પૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાનને પાકિસ્તાન સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ રાવલપિંડીની અડિયાલા જેલમાંથી બહાર કાઢીને ઇસ્લામાબાદની ખાનગી શિફા ઇન્ટરનેશનલ હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. જોકે, થોડા કલાકોની તબીબી તપાસ બાદ તેમને ફરી જેલમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે પાકિસ્તાની રાજકીય વર્તુળો અને મીડિયામાં સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે શું ઇમરાન ખાન અને પાકિસ્તાનની સૈન્ય નેતાગીરી, ખાસ કરીને ફીલ્ડ માર્શલ આસિમ મુનીર, વચ્ચે પડદા પાછળ કોઈ સમજૂતી થઈ છે? હાલ આ અંગે કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ નથી, પરંતુ ઘટનાઓએ નવી રાજકીય અટકળોને જરૂર જન્મ આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ ઇમરાન ખાનને હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યા હતા. અગાઉ શહબાઝ શરીફ સરકાર આ નિર્ણયને પડકારવા અંગે વિચાર કરી રહી હતી, પરંતુ બાદમાં સરકારે પોતાનો નિર્ણય પાછો ખેંચી લીધો. આ વચ્ચે શહબાઝ શરીફ સંસદમાં PTIના સાંસદો સાથે હાથ મિલાવતા જોવા મળ્યા હતા. આ ઘટનાઓને કારણે પાકિસ્તાનના રાજકીય વિશ્લેષકોમાં એવી ચર્ચા શરૂ થઈ કે કદાચ સત્તાધારી તંત્ર અને PTI વચ્ચે તણાવ ઘટાડવાનો કોઈ માર્ગ શોધવામાં આવી રહ્યો છે. PTIના પ્રવક્તા ઝુલ્ફિકાર બુખારીએ પણ પાર્ટી અને આર્મી વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સમયના તણાવને ઘટાડવાની ઈચ્છા અંગે સંકેત આપ્યો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. જોકે, સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું ખુદ ઇમરાન ખાન આવી કોઈ સમજૂતી માટે તૈયાર છે?
25 કિલોમીટરનો રસ્તો અને પાકિસ્તાનની સત્તાની ચર્ચા
ઇમરાન ખાનને અડિયાલા જેલમાંથી ઇસ્લામાબાદની શિફા ઇન્ટરનેશનલ હોસ્પિટલ સુધી આશરે 25 કિલોમીટર લઈ જવામાં આવ્યા હતા. આ સામાન્ય મેડિકલ ટ્રાન્સફર કરતાં પણ પાકિસ્તાનની રાજનીતિમાં મોટા પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. કારણ કે પાકિસ્તાનની રાજકીય વ્યવસ્થામાં સૈન્યની ભૂમિકા લાંબા સમયથી અત્યંત પ્રભાવશાળી રહી છે. લેખના વિશ્લેષણ મુજબ, ત્યાં ઘણા નિર્ણયો પાછળ સૈન્ય નેતૃત્વનો પ્રભાવ જોવા મળે છે અને રાજકીય તથા ન્યાયિક તંત્ર ઘણી વખત તે પરિસ્થિતિ અનુસાર આગળ વધે છે. તેથી ઇમરાનને જેલમાંથી બહાર કાઢીને હોસ્પિટલ લઈ જવાની ઘટના પણ માત્ર તબીબી મુદ્દો ન રહીને સત્તાના સમીકરણ સાથે જોડાઈ ગઈ છે.
ઇમરાન ખાન અને આસિમ મુનીર વચ્ચેની દુશ્મનીની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
ઇમરાન ખાન અને આસિમ મુનીર વચ્ચેનો રાજકીય તથા વ્યક્તિગત તણાવ નવો નથી. લેખમાં પાકિસ્તાનના રાજકીય ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે દેશના અનેક વડાપ્રધાનો અને સૈન્ય વડાઓ વચ્ચે સમય જતાં સત્તાસંઘર્ષ થયો છે. ઇમરાન ખાને ખુદ આસિમ મુનીરને પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર એજન્સી ISIના વડા તરીકે જવાબદારી આપી હતી. પરંતુ ત્યારબાદ બંને વચ્ચેના સંબંધોમાં ઝડપથી ખટાશ આવી હતી.અહેવાલ મુજબ, 2018માં DG-ISI બન્યા બાદ આસિમ મુનીરે ઇમરાન ખાનની પત્ની બુશરા બીબી સાથે જોડાયેલા ભ્રષ્ટાચારના આરોપોની તપાસ શરૂ કરી હોવાની ચર્ચા થઈ હતી. ઇમરાન ખાન આ બાબતથી નારાજ થયા હતા અને થોડા જ સમય બાદ મુનીરને ISIના વડા પદેથી હટાવી દીધા હતા.
એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે ત્યારબાદ મુનીરે ઇમરાન સાથે તણાવ ઘટાડવા માટે મધ્યસ્થી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને ઇમરાનના નજીકના વ્યક્તિ ઝુલ્ફિકાર બુખારીનો સંપર્ક કર્યો હતો. જોકે, આ અંગેના દાવાઓને સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ મળેલી નથી.સમય જતાં ઇમરાન ખાન અને પાકિસ્તાન આર્મી વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધુ તીવ્ર બન્યો. ઇમરાનની સરકાર સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ આવ્યો અને એપ્રિલ 2022માં તેઓ વડાપ્રધાન પદેથી દૂર થયા. ત્યારબાદ પાકિસ્તાનની રાજનીતિમાં ઇમરાન વિરુદ્ધ કાયદાકીય કાર્યવાહી અને PTIના આંદોલનોનો દોર શરૂ થયો. આસિમ મુનીર બાદમાં પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ બન્યા અને બંને વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધુ ખુલ્લો બન્યો.
9 મે 2023ની ઘટના પછી ટકરાવ ચરમસીમાએ
ઇમરાન ખાનની ધરપકડ બાદ 9 મે 2023ના રોજ પાકિસ્તાનના અનેક શહેરોમાં ભારે વિરોધ થયો હતો. તેમના સમર્થકો અને PTI કાર્યકરોના વિરોધ દરમિયાન સૈન્ય સંસ્થાઓ અને અધિકારીઓના નિવાસસ્થાનોને પણ નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. રાવલપિંડીમાં આર્મી હેડક્વાર્ટર અને લાહોરમાં કોર કમાન્ડરના નિવાસસ્થાન સુધી લોકો પહોંચ્યા હતા. આ ઘટનાને પાકિસ્તાનના રાજકીય અને સૈન્ય ઇતિહાસમાં અત્યંત ગંભીર ઘટના માનવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ PTIના અનેક નેતાઓ અને કાર્યકરો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી અને પક્ષ તથા સૈન્ય વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધુ ઊંડો થયો.ઇમરાન ખાન લાંબા સમયથી એવો દાવો કરતા આવ્યા છે કે તેઓ પર કરવામાં આવેલી કાયદાકીય કાર્યવાહી રાજકીય બદલો છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાની સત્તાધારીઓ અને સૈન્ય પક્ષે તેમના વિરુદ્ધ વિવિધ કાર્યવાહીનું પોતપોતાના કારણો સાથે સમર્થન કર્યું છે. આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં હવે જો કોઈ પ્રકારની ‘ડીલ’ની ચર્ચા થાય છે તો તે પાકિસ્તાનની રાજનીતિમાં અત્યંત મોટો વળાંક બની શકે છે.
ડીલ કેમ થઈ શકે છે?
હાલની પરિસ્થિતિમાં એક દલીલ એવી છે કે બંને પક્ષોને કોઈ સમજૂતીની જરૂરિયાત હોઈ શકે છે. ઇમરાન ખાન માટે સૌથી મોટી જરૂરિયાત જેલમાંથી બહાર આવીને રાજકીય રીતે ફરી સક્રિય થવાની છે, જ્યારે આસિમ મુનીર અને સૈન્ય નેતૃત્વ માટે રાજકીય સ્થિરતા અને વિવિધ રાજકીય જૂથો સાથે નિયંત્રિત સંબંધો જાળવવા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. લેખના વિશ્લેષણ અનુસાર પાકિસ્તાનમાં રાજકીય નેતૃત્વ નબળું પડ્યું છે, જ્યારે સૈન્ય નેતૃત્વનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે. મોંઘવારી, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને બલૂચિસ્તાન, ખૈબર પખ્તૂનખ્વા તથા પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર જેવા વિસ્તારોમાં પડકારો સરકાર માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી રહ્યા છે.
આ પરિસ્થિતિમાં ઇમરાન ખાનને જેલમાંથી બહાર આવવાની રાહત મળે અને PTI આર્મી વિરુદ્ધનો આક્રમક અભિગમ થોડો નરમ કરે તો સૈન્ય નેતૃત્વ માટે પણ તે ફાયદાકારક બની શકે છે. પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું ઇમરાન ખાન વ્યક્તિગત રાજકીય રાહત માટે પોતાની લાંબા સમયથી ચાલતી સૈન્ય વિરોધી રાજકીય લાઇન છોડશે? લેખમાં આ મુદ્દાને હજુ અનિશ્ચિત ગણાવવામાં આવ્યો છે.
ડીલ કેમ ન થઈ શકે?
બીજી તરફ, ઇમરાન ખાન માટે આસિમ મુનીર સાથે સમજૂતી કરવી રાજકીય રીતે જોખમી બની શકે છે. ઇમરાન લાંબા સમયથી નવાઝ શરીફ અને આસિફ અલી ઝરદારી જેવા નેતાઓની જેમ સત્તા સાથે સમજૂતી નહીં કરવાની વાત કરતા આવ્યા છે. તેમના સમર્થકોમાં પણ ઇમરાનની આ છબી મજબૂત છે કે તેઓ સૈન્ય દબાણ સામે ઝુકશે નહીં. જો તેઓ અચાનક આર્મી સાથે સમજૂતી કરે તો તેમના રાજકીય સમર્થકોમાં નિરાશા પેદા થઈ શકે છે.લેખમાં આ પણ દલીલ કરવામાં આવી છે કે ઇમરાન અને મુનીર બંને પોતાની-પોતાની જગ્યાએ મજબૂત છે, પરંતુ બંનેને કેટલીક મજબૂરીઓ પણ છે. ઇમરાન પાસે લોકપ્રિયતા છે, પરંતુ તેઓ લાંબા સમયથી જેલમાં છે અને તેમની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પર ગંભીર મર્યાદાઓ છે. બીજી તરફ મુનીર પાસે સૈન્ય શક્તિ અને સત્તા પર મોટો પ્રભાવ છે, પરંતુ તેમને પાકિસ્તાનની વિવિધ રાજકીય શક્તિઓ સાથે વ્યવહાર કરવો પડે છે. આ વિરોધાભાસ જ ભવિષ્યમાં કોઈ સમજૂતીની શક્યતા ઊભી કરી શકે છે.
આસિમ મુનીરનું વધતું પાવર-પ્લે
લેખના વિશ્લેષણનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ આસિમ મુનીરની વધતી સત્તા પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મુનીર હવે માત્ર પાકિસ્તાન આર્મીના વડા તરીકે જ નહીં, પરંતુ દેશની રાજકીય વ્યવસ્થામાં પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ બની ગયા છે. લેખમાં તેમને ફીલ્ડ માર્શલના પદ અને ચીફ ઓફ ડિફેન્સ ફોર્સિસ તરીકેની સત્તાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આ સત્તાકીય ફેરફારોને કારણે પાકિસ્તાનના નાગરિક અને સૈન્ય સત્તા સંતુલન અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.લેખમાં એવો વિશ્લેષણાત્મક દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મુનીર પાકિસ્તાનની રાજકીય વ્યવસ્થાને એવી રીતે આકાર આપવા માંગે છે જેમાં રાજકીય પક્ષોનું અસ્તિત્વ રહે, પરંતુ સૈન્ય સૌથી શક્તિશાળી કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવે. આ સ્થિતિમાં ઇમરાન ખાનનું રાજકીય અસ્તિત્વ અને તેમની લોકપ્રિયતા સૈન્ય નેતૃત્વ માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. તેથી ઇમરાન સાથે સીધી અથડામણ કરતાં તેમને કોઈ રીતે રાજકીય રીતે નિયંત્રિત અથવા નરમ કરવાનું સમીકરણ પણ સૈન્ય માટે વિચારવા જેવું બની શકે છે.
શહબાઝ શરીફ અને નવાઝ-ઝરદારી પરિવાર માટે પણ મોટો સવાલ
જો ઇમરાન ખાન જેલમાંથી બહાર આવે અને PTIનો સૈન્ય વિરોધી અભિગમ નરમ પડે તો તેની સીધી અસર શહબાઝ શરીફ સરકાર, નવાઝ શરીફના રાજકીય પરિવાર અને આસિફ અલી ઝરદારી સાથે જોડાયેલી રાજકીય વ્યવસ્થા પર પડી શકે છે. કારણ કે ઇમરાનનું રાજકીય વજન હજુ પણ મોટું માનવામાં આવે છે. તેમની મુક્તિ માત્ર એક વ્યક્તિની જેલમાંથી બહાર આવવાની ઘટના નહીં રહે, પરંતુ પાકિસ્તાનના સત્તા સંતુલનમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે.હાલની સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઇમરાન ખાન અને આસિમ મુનીર વચ્ચે કોઈ સત્તાવાર ‘ડીલ’ થઈ હોવાની પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી. હોસ્પિટલ ખસેડવા અને ત્યારબાદ ફરી અડિયાલા જેલમાં મોકલવાની ઘટનાઓએ ચોક્કસપણે અટકળોને વેગ આપ્યો છે, પરંતુ તેને સીધી સમજૂતીનો પુરાવો માનવો યોગ્ય નથી.જાણકારોના વિશ્લેષણમાં બંને સંભાવનાઓ ડીલ થઈ હોવાની અને ડીલ ન થઈ હોવાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
અત્યારે પાકિસ્તાનની રાજનીતિનો સૌથી મોટો સવાલ એ જ છે કે ઇમરાન ખાનને જેલમાંથી બહાર લાવવાની પ્રક્રિયા માત્ર માનવતાવાદી અને તબીબી નિર્ણય છે કે પછી તેની પાછળ સૈન્ય-રાજકીય સમીકરણ બદલવાની કોઈ મોટી યોજના છે? જો PTI અને પાકિસ્તાન આર્મી વચ્ચે ખરેખર તણાવ ઘટાડવાનો માર્ગ બને છે, તો તેનો સીધો પ્રભાવ શહબાઝ શરીફ સરકારથી લઈને પાકિસ્તાનના આગામી રાજકીય સત્તા સંતુલન સુધી જોવા મળી શકે છે. પરંતુ જ્યાં સુધી ઇમરાન ખાન, PTI અથવા પાકિસ્તાનની સત્તાવાર સંસ્થાઓ તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ જાહેરાત ન થાય ત્યાં સુધી ‘ડીલ’ને હકીકત નહીં પરંતુ રાજકીય અટકળ તરીકે જ જોવી યોગ્ય રહેશે.
