દેશમાં દૂધના ભાવમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. દૂધ રોજિંદા જીવનની જરૂરિયાત હોવાથી તેની કિંમતમાં થતો વધારો સામાન્ય પરિવારોના બજેટને સીધી અસર કરે છે. છેલ્લા ચાર વર્ષમાં અમૂલ અને મધર ડેરીના કેટલાક પ્રકારના દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 18થી 19 સુધીનો વધારો થયો છે. ફેબ્રુઆરી 2022માં અમૂલ ગોલ્ડ દૂધનો ભાવ રૂ. 58 પ્રતિ લિટર હતો, જ્યારે મધર ડેરીનું ફુલ ક્રીમ દૂધ રૂ. 57 પ્રતિ લિટર મળતું હતું. જોકે, 12 નવેમ્બર 2026ના રોજ બંને કંપનીઓએ દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 2થી 4નો વધારો કર્યો છે. આ વધારા બાદ બંને બ્રાન્ડનું ફુલ ક્રીમ દૂધ પ્રતિ લિટર રૂ. 76ના ભાવે વેચાઈ રહ્યું છે. સવાલ એ છે કે દૂધના ભાવમાં વારંવાર વધારો શા માટે થઈ રહ્યો છે અને ગ્રાહકોને તેમાંથી રાહત ક્યારે મળશે?
અમૂલ અને મધર ડેરીએ દૂધના ભાવમાં વધારો કરવા પાછળ ઉત્પાદન અને પ્રક્રિયાના ખર્ચમાં થયેલા વધારાને મુખ્ય કારણ ગણાવ્યું છે. પશુઓ માટે જરૂરી લીલો અને સૂકો ચારો મોંઘો થયો છે. આ ઉપરાંત મકાઈ, તેલની ખોળ અને ગોળ જેવા પશુ આહારના અન્ય ઘટકોના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે. પશુઓના ખોરાકનો ખર્ચ વધતાં પશુપાલકો પર આર્થિક બોજ વધે છે. તેની સીધી અસર દૂધના ઉત્પાદન ખર્ચ પર પડે છે.
દૂધના સંગ્રહ અને પેકેજિંગ માટે વપરાતી પ્લાસ્ટિક ફિલ્મ, બળતણ અને પરિવહનનો ખર્ચ પણ વધ્યો છે. દૂધને ગામડાંમાંથી ડેરી સુધી પહોંચાડવું, તેની પ્રક્રિયા કરવી, પેક કરવું અને ત્યારબાદ બજાર સુધી પહોંચાડવું પડે છે. આ દરેક તબક્કે ખર્ચ થતો હોવાથી તેમાં વધારો થાય ત્યારે દૂધની અંતિમ કિંમત પર પણ અસર પડે છે. અમૂલે ટોન્ડ મિલ્કના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 2 અને ગોલ્ડ મિલ્કના ભાવમાં રૂ. 4નો વધારો કર્યો છે. જ્યારે મધર ડેરીએ પણ તેના વિવિધ પ્રકારના દૂધના ભાવમાં રૂ. 2થી 4નો વધારો કર્યો છે.
દૂધના ભાવ વધવા પાછળ ઉત્પાદન અને ઉપલબ્ધતાનું દબાણ પણ એક કારણ છે. જોકે, સરકારી આંકડા દેશમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હોવાનું દર્શાવતા નથી. પશુપાલન અને ડેરી વિભાગના આંકડા મુજબ, ભારતમાં 2023-24માં 239.3 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થયું હતું. 2024-25માં આ ઉત્પાદન વધીને 247.87 મિલિયન ટન થયું હતું. એટલે કે એક વર્ષમાં દૂધના ઉત્પાદનમાં 3.58 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો.
બીજી તરફ, અમેરિકાના કૃષિ વિભાગ (USDA)ના ઓક્ટોબર 2026ના અહેવાલમાં ભારતના દૂધ ઉત્પાદન અંગે અલગ અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ અંદાજ મુજબ, 2026માં ભારતમાં 222 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થવાની શક્યતા છે, જ્યારે 2027માં તે વધીને 226.5 મિલિયન ટન થઈ શકે છે. આ આંકડા ભારત સરકારના સત્તાવાર ઉત્પાદનના આંકડા નથી, પરંતુ વિદેશી એજન્સીના અંદાજ છે. તેથી દૂધના ઉત્પાદન અંગેના બંને આંકડાઓને અલગ સંદર્ભમાં સમજવા જરૂરી છે.
હવામાન અને ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા પણ દૂધના ઉત્પાદનને અસર કરે છે. પશુઓને પૂરતા પ્રમાણમાં લીલો ચારો, સૂકો ચારો અને પૌષ્ટિક આહાર ન મળે તો તેમની દૂધ આપવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે. ગુજરાત સહિત દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઓછા અને અસમાન વરસાદને કારણે ઘાસચારાની ઉપલબ્ધતા પર અસર પડી હોવાનું અમૂલ દ્વારા જણાવાયું છે. આવી સ્થિતિમાં પશુપાલકોને પશુઓ માટે બહારથી ખોરાક ખરીદવો પડે છે, જેના કારણે તેમનો ખર્ચ વધે છે. આ વધેલા ખર્ચની અસર દૂધના ખરીદભાવ અને અંતે ગ્રાહકોને ચૂકવવી પડતી કિંમત પર પડે છે.
દૂધના ભાવ વધવાનું બીજું મોટું કારણ તેની સતત વધી રહેલી માંગ છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક અને વપરાશકાર દેશ છે. દેશમાં દૂધનો ઉપયોગ માત્ર સીધું પીવા માટે જ થતો નથી, પરંતુ દહીં, ચીઝ, ઘી, માખણ, મીઠાઈઓ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવા માટે પણ થાય છે. વધતી વસ્તી, શહેરી વિસ્તારોનો વિસ્તાર અને લોકોની આવકમાં વધારો થવાથી દૂધ તથા તેમાંથી બનતી વસ્તુઓની માંગ સતત વધી રહી છે.
USDAના અંદાજ મુજબ, ભારતમાં 2026 દરમિયાન ઘરેલુ દૂધનો વપરાશ આશરે 221.9 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી શકે છે. આમાંથી લગભગ 93 મિલિયન ટન દૂધનો સીધો વપરાશ થવાની ધારણા છે, જ્યારે આશરે 129 મિલિયન ટન દૂધનો ઉપયોગ ફેક્ટરીઓમાં ડેરી ઉત્પાદનો બનાવવા માટે થઈ શકે છે. એટલે કે દેશમાં દૂધની મોટી માત્રા સીધી પીવા ઉપરાંત વિવિધ ઉત્પાદનો બનાવવા માટે પણ વપરાય છે. જો માંગમાં વધારો ઉત્પાદનની સરખામણીમાં ઝડપથી થાય તો બજારમાં દૂધના ભાવ પર દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
દૂધના ભાવમાં વધારો માત્ર ગ્રાહકોને જ નહીં, પરંતુ પશુપાલકોને પણ અસર કરે છે. જોકે, દૂધની કિંમતમાંથી મળતી આવકનો મોટો હિસ્સો દૂધ ઉત્પાદકો સુધી પહોંચે છે. અમૂલના જણાવ્યા મુજબ, તેના સહકારી મોડેલમાં ગ્રાહકો પાસેથી મળતી આવકમાંથી આશરે 80 ટકા હિસ્સો તેના 36 લાખ દૂધ ઉત્પાદકો સુધી પહોંચે છે. બીજી તરફ, મધર ડેરી પણ પોતાની વેચાણ આવકમાંથી સરેરાશ 75થી 80 ટકા રકમ ખેડૂતો પાસેથી દૂધ ખરીદવા પાછળ ખર્ચે છે.
જૂન 2024માં પણ મધર ડેરીએ દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 2નો વધારો કર્યો હતો. તે સમયે કંપનીએ પશુપાલકોના વધતા ઉત્પાદન ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને ભાવવધારો કરવાનો નિર્ણય લીધો હોવાનું જણાવ્યું હતું. આમ, દૂધના ભાવમાં થતો વધારો માત્ર એક કારણસર થતો નથી. પશુઆહાર, હવામાન, પેકેજિંગ, પરિવહન અને વધતી માંગ જેવા અનેક પરિબળો તેની પાછળ જવાબદાર છે. આ તમામ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય અથવા ઉત્પાદન વધે તો જ દૂધના ભાવ પરનું દબાણ ઓછું થવાની શક્યતા છે. જોકે, ગ્રાહકોને દૂધના ભાવમાં રાહત ક્યારે મળશે તે અંગે હાલ કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા કહી શકાય તેમ નથી.
