દેશમાં મોંઘવારીના મોરચે સામાન્ય નાગરિકોને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. ઓક્ટોબર મહિનામાં છૂટક મોંઘવારીનો દર વધીને 6.09 ટકા પર પહોંચી ગયો છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં પહેલીવાર મોંઘવારીનો દર 6 ટકાને પાર થયો છે. આ સાથે જ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી મોંઘવારીની લક્ષિત મર્યાદાની ઉપલી સપાટી પણ વટાવી દેવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં થયેલા વધારાને કારણે સામાન્ય પરિવારોના ઘરખર્ચ પર દબાણ વધ્યું છે. ઓક્ટોબરમાં શહેરી વિસ્તારોમાં મોંઘવારીનો દર 6.63 ટકા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 5.41 ટકા નોંધાયો છે.
સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય દ્વારા ગુરુવારે જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, સપ્ટેમ્બરમાં છૂટક મોંઘવારીનો દર 5.5 ટકા હતો, જે ઓક્ટોબરમાં વધીને 6.09 ટકા થયો છે. ઓક્ટોબર 2024 પછી પહેલીવાર મોંઘવારીનો દર 6 ટકાને પાર પહોંચ્યો છે. આ વધારા પાછળ ખાદ્ય પદાર્થોની કિંમતોમાં થયેલો ઉછાળો મુખ્ય કારણ છે. મોંઘવારીમાં સતત વધારાથી પરિવારોના માસિક બજેટ પર અસર પડી રહી છે.
ભારતમાં 12 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ છૂટક મોંઘવારીની ગણતરી માટેનું આધાર વર્ષ 2012થી બદલીને 2024 કરવામાં આવ્યું હતું. કિંમતોમાં થતા ફેરફારોને વધુ સારી રીતે માપી શકાય તે માટે આ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે મોંઘવારીની ગણતરીમાં સામેલ વસ્તુઓની બાસ્કેટને પણ વર્તમાન વપરાશની સ્થિતિ પ્રમાણે આધુનિક બનાવવામાં આવી હતી. ઓક્ટોબરના નવા આંકડા દર્શાવે છે કે મોંઘવારી હવે RBIની નિર્ધારિત 2થી 6 ટકાની મર્યાદાની બહાર નીકળી ગઈ છે. અર્થશાસ્ત્રીઓના અંદાજમાં પણ મોંઘવારી 6 ટકા સુધી પહોંચવાની અથવા તેનાથી વધુ રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં થયેલો વધારો મોંઘવારીનું સૌથી મોટું કારણ બન્યો છે. ઓક્ટોબરમાં ખાદ્ય મોંઘવારીનો દર સપ્ટેમ્બરના 7.75 ટકાથી વધીને 8.94 ટકા થઈ ગયો છે. ચોમાસામાં અસમાન અને ઓછા વરસાદને કારણે કેટલીક મુખ્ય ખાદ્ય વસ્તુઓના પુરવઠા પર અસર પડી છે. તેના પરિણામે બજારમાં ભાવ વધ્યા છે. ભારતના ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI)માં ખાદ્ય પદાર્થોનો હિસ્સો આશરે 40 ટકા છે. તેથી ખાદ્ય વસ્તુઓના ભાવમાં થતો વધારો સીધી રીતે છૂટક મોંઘવારીના દરને અસર કરે છે.
ખાદ્ય ચીજોમાં ડુંગળીના ભાવમાં સૌથી વધુ વધારો જોવા મળ્યો છે. વર્ષના પ્રારંભથી અત્યાર સુધીમાં ડુંગળીના ભાવ લગભગ બમણા થઈ ગયા છે. આ ઉપરાંત માંસ, દૂધ અને ઈંડાં જેવી પ્રોટીનયુક્ત ખાદ્ય વસ્તુઓ પણ મોંઘી થઈ છે. સામાન્ય રીતે આ વસ્તુઓના ભાવમાં બહુ મોટો ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળતો નથી, પરંતુ તાજેતરના વધારાથી ઘરખર્ચ પર વધુ બોજ પડ્યો છે. બીજી તરફ, વૈશ્વિક બજારમાં ખાદ્ય પદાર્થોની કિંમતો વધવાથી આયાતી ખાદ્ય તેલ સહિતની વસ્તુઓ પણ મોંઘી થઈ છે. તેની અસર પણ ભારતીય ગ્રાહકોને ભોગવવી પડી રહી છે.
મોંઘવારીનો દર વધીને 6 ટકાને પાર થતાં હવે RBI માટે પણ પડકાર ઊભો થયો છે. કેન્દ્ર સરકારે કેન્દ્રીય બેંકને છૂટક મોંઘવારીનો દર 4 ટકાની આસપાસ રાખવાનો લક્ષ્યાંક આપ્યો છે. જોકે, આ લક્ષ્યાંકમાં બે ટકાની વધઘટની છૂટ આપવામાં આવી છે. એટલે કે મોંઘવારીનો દર 2થી 6 ટકાની વચ્ચે રહે તો તેને નિર્ધારિત મર્યાદામાં ગણવામાં આવે છે. પરંતુ ઓક્ટોબરમાં આ દર 6.09 ટકા થતાં ઉપલી મર્યાદા પણ વટાવી દેવામાં આવી છે.
ચાલુ નાણાકીય વર્ષ માટે RBIએ મોંઘવારીનો સરેરાશ દર 5.2 ટકા રહેવાનો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો છે. અગાઉ આ અંદાજ 5 ટકા હતો. એટલે કે કેન્દ્રીય બેંકે પોતાના અનુમાનમાં પણ વધારો કર્યો છે. બીજી તરફ, ડિસેમ્બરમાં યોજાનારી RBIની નાણાકીય નીતિ સમિતિની બેઠકમાં વ્યાજદરમાં 25 બેસિસ પોઇન્ટનો વધારો થઈ શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જો આવું થાય તો રેપો રેટ વધીને 5.75 ટકા થઈ શકે છે. જોકે, આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય RBIની નીતિ સમિતિ દ્વારા લેવામાં આવશે.
