વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચેની મુલાકાત બાદ અમેરિકા તરફથી ઈરાન સાથેના આર્થિક સંબંધોને લઈને કડક સંદેશ આપવામાં આવ્યો છે. અમેરિકાના વિદેશમંત્રી માર્કો રુબિયોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે કોઈ પણ દેશ ઈરાનને અમેરિકાના પ્રતિબંધોથી બચવામાં મદદ કરશે તો અમેરિકા તેની સામે પણ પ્રતિબંધાત્મક કાર્યવાહી કરી શકે છે. તેમના આ નિવેદનને ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. એક ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન રુબિયોને વડાપ્રધાન મોદી અને પેઝેશ્કિયાન વચ્ચેની મુલાકાત તેમજ ભારત અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત નવા વેપાર કરાર અંગે સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે તેમને એવું લાગતું નથી કે ભારત અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ નવો વેપાર કરાર થયો છે. જોકે, તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું કે દરેક દેશને પોતાની વિદેશ નીતિ નક્કી કરવાનો અને ઈરાન સાથે રાજદ્વારી તથા અન્ય સંબંધો જાળવી રાખવાનો અધિકાર છે.
પરંતુ આ સાથે રુબિયોએ અમેરિકાની નીતિ પણ સ્પષ્ટ કરી દીધી. તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ દેશે ઈરાનને અમેરિકાના પ્રતિબંધોથી બચવા માટે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં મદદ ન કરવી જોઈએ, જેના મારફતે ઈરાન નાણાં કમાઈ શકે અને ત્યારબાદ તે નાણાંનો ઉપયોગ આતંકવાદને સમર્થન આપવા અથવા પરમાણુ શસ્ત્રોના વિકાસ માટે કરી શકે. જો કોઈ દેશ આવી પ્રવૃત્તિમાં ઈરાનને મદદ કરશે તો અમેરિકા તે દેશ સામે પણ પ્રતિબંધો લાદી શકે છે. રુબિયોએ એ પણ જણાવ્યું કે અમેરિકા જાણે છે કે દુનિયાના અનેક દેશો ઈરાન સાથે સંપર્કમાં છે. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકાએ પણ અગાઉની ચર્ચાઓ દરમિયાન ઈરાની પ્રતિનિધિઓ સાથે સંપર્ક કર્યો છે અને ઈરાની શાસન સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો સાથે વાતચીત કરી છે. જોકે, આ રાજદ્વારી સંપર્કો અને ઈરાન સાથેની આર્થિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચે અમેરિકાએ સ્પષ્ટ તફાવત રાખ્યો છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું ઈરાન સામેનું વલણ અગાઉથી જ કડક રહ્યું છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા તેહરાન પર આર્થિક દબાણ વધારવામાં આવ્યું છે અને ઈરાન સાથે વેપાર કરતા દેશો તથા કંપનીઓને પણ પ્રતિબંધોની ચેતવણી આપવામાં આવી રહી છે. અમેરિકાનું મુખ્ય ધ્યાન ઈરાનની આવકના સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરવા અને તેના પરમાણુ તથા આતંકવાદ સંબંધિત કાર્યક્રમોને નાણાકીય મદદ ન મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા પર છે. આ દરમિયાન અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે 24 ઓગસ્ટના રોજ ‘ઓપરેશન ઇકોનોમિક આઉટકાસ્ટ’ શરૂ કર્યું હોવાનું જણાવાયું છે. આ અભિયાનને ઈરાનની બાકી રહેલી આર્થિક વ્યવસ્થાઓ અને આવકના રસ્તાઓને અસર પહોંચાડવાના પ્રયાસ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આથી ઈરાન સાથે વેપાર અને નાણાકીય સંબંધો ધરાવતા દેશો પર પણ અમેરિકાની નજર હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
માર્કો રુબિયોની આ ચેતવણી વડાપ્રધાન મોદી અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન વચ્ચે બિશ્કેકમાં થયેલી મુલાકાતના થોડા સમય બાદ આવી છે. બંને નેતાઓ શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન એટલે કે SCO સમિટ દરમિયાન મળ્યા હતા. બેઠકમાં ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો તેમજ વેપાર વધારવાના મુદ્દે ચર્ચા થઈ હતી. બંને નેતાઓએ ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય વેપારને વધુ વિસ્તૃત અને વૈવિધ્યસભર બનાવવાની શક્યતાઓ અંગે વાતચીત કરી હતી. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની સ્થિતિ અને વાણિજ્યિક જહાજો તથા નાવિકોની સુરક્ષા અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ બેઠક એવા સમયે થઈ છે જ્યારે ઈરાનને લઈને અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોની નીતિમાં તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે.
ભારત માટે ઈરાન સાથેના સંબંધો વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. ઈરાન ભારત માટે પશ્ચિમ એશિયા અને મધ્ય એશિયા તરફ પહોંચવાના માર્ગમાં મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. ખાસ કરીને ચાબહાર બંદર અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓને કારણે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોનું પોતાનું મહત્વ છે. તેથી ભારત ઈરાન સાથેના સંબંધોને પોતાની વિદેશ નીતિ અને રાષ્ટ્રીય હિતોના આધારે આગળ વધારવા માંગે છે. માર્કો રુબિયોના નિવેદનથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકા ઈરાન સાથેના આર્થિક વ્યવહારોને લઈને અન્ય દેશો પર પણ દબાણ વધારી શકે છે. જોકે, રુબિયોએ ભારતનું નામ લઈને કોઈ સીધી ધમકી આપી નથી. તેમણે સામાન્ય રીતે તમામ દેશોને ઈરાનને અમેરિકાના પ્રતિબંધોથી બચાવવામાં મદદ ન કરવાની ચેતવણી આપી છે. હવે ભારત-ઈરાન વચ્ચે વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ કેટલો આગળ વધે છે અને અમેરિકાની પ્રતિબંધ નીતિ તેની પર કેટલી અસર કરે છે, તેના પર આગામી સમયમાં નજર રહેશે.
