નેપાળમાં 26 ઓગસ્ટે આવેલી વિનાશક પૂર અને કાટમાળની આફત બાદ હવે મામલો માત્ર બચાવ અને રાહત સુધી સીમિત રહ્યો નથી. નેપાળે જળવાયુ પરિવર્તનથી થતા નુકસાન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વળતરની માંગનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે. તેમાં ભારત, અમેરિકા અને ચીન જેવા મોટા કાર્બન ઉત્સર્જન કરનારા દેશોનો પણ ઉલ્લેખ થયો છે. નેપાળનું કહેવું છે કે જળવાયુ પરિવર્તનથી થતી આફતોનો ભોગ તે બની રહ્યું છે, જ્યારે વૈશ્વિક ગરમી વધારવામાં તેનો ફાળો ખૂબ જ ઓછો છે. હાલની આફતમાં 1,000થી વધુ લોકોના મોત થયા છે અને લગભગ 4,000 લોકો લાપતા છે. હજારો ઘરો, રસ્તાઓ, પુલો અને વીજળીની વ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન થયું છે. પુનઃનિર્માણનો ખર્ચ પણ નેપાળ જેવા દેશ માટે મોટો બોજ બની શકે છે.
મદદથી હવે વળતર સુધી વાત પહોંચી
નેપાળનું વલણ હવે થોડું બદલાતું જોવા મળી રહ્યું છે. શરૂઆતમાં મુખ્ય ધ્યાન બચાવ, રાહત અને માનવતાવાદી મદદ મેળવવા પર હતું. પરંતુ આફતનું પ્રમાણ સામે આવ્યા બાદ નેપાળે જળવાયુ પરિવર્તનથી થતા ‘નુકસાન અને હાનિ’ માટે વળતરનો મુદ્દો આગળ ધપાવ્યો છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો નેપાળનો તર્ક એવો છે કે જો વૈશ્વિક સ્તરે કાર્બન ઉત્સર્જન વધવાથી હિમાલય જેવા વિસ્તારોમાં જોખમ વધી રહ્યું હોય, તો તેની કિંમત માત્ર નેપાળ જેવા નાના અને ઓછા ઉત્સર્જન કરનારા દેશોએ કેમ ચૂકવવી?
ભારત, અમેરિકા અને ચીનનો ઉલ્લેખ કેમ?
નેપાળે ખાસ કરીને ભારત, અમેરિકા અને ચીન પાસેથી મદદ અને વળતરની આશા વ્યક્ત કરી છે. આ 3 દેશો વિશ્વના મોટા કાર્બન ઉત્સર્જન કરનારા દેશોમાં સામેલ છે. નેપાળનો દાવો છે કે વૈશ્વિક જળવાયુ સંકટમાં મોટી ભૂમિકા ભજવનારા દેશોએ આ પ્રકારની આફતો સામે ઝઝૂમતા દેશોની જવાબદારીમાં પણ ભાગ લેવો જોઈએ. જોકે અહીં એ પણ સમજવું જરૂરી છે કે નેપાળની આ માંગનો અર્થ એવો નથી કે ભારત, અમેરિકા કે ચીને આ પૂર માટે સીધી રીતે જવાબદાર હોવાનું કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયું છે. મુદ્દો જળવાયુ પરિવર્તનથી વધતા લાંબા ગાળાના જોખમ અને તેની કિંમત કોણ વહન કરે તે અંગેનો છે.
હિમાલયમાં જોખમ કેમ વધી રહ્યું છે?
હિમાલયનો વિસ્તાર ઝડપથી બદલાતા હવામાનથી ભારે અસરગ્રસ્ત થઈ રહ્યો છે. વધતું તાપમાન ગ્લેશિયર અને બરફના જથ્થા પર અસર કરે છે. ગ્લેશિયરમાં અસ્થિરતા વધે ત્યારે અચાનક બરફ, પથ્થર અને પાણીનો મોટો પ્રવાહ નીચેના વિસ્તારો તરફ આવી શકે છે. તાજેતરની નેપાળની આફત પણ હિમાલયમાં ગ્લેશિયર તૂટવા સાથે જોડાયેલી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે ગરમ થતું હિમાલય આવા જોખમોને વધારી શકે છે, જોકે દરેક ચોક્કસ ઘટનામાં જળવાયુ પરિવર્તનની ભૂમિકા કેટલી છે તે અલગથી નક્કી કરવી પડે છે.
નેપાળની મુશ્કેલી માત્ર પૂર પૂરતી નથી
આફત બાદ નેપાળને હવે લાંબા સમય સુધી પુનઃનિર્માણની જરૂર પડશે. રસ્તા, પુલ, વીજળીના પ્રોજેક્ટ, ઘરો અને અન્ય માળખાંને થયેલું નુકસાન ફરી ઊભું કરવું સરળ નહીં હોય. રોયટર્સના અહેવાલ મુજબ આ વિનાશથી નેપાળના પુનઃનિર્માણનો ખર્ચ અંદાજે $4થી $5 બિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે, જે દેશની અર્થવ્યવસ્થાના લગભગ 10% જેટલો છે. આ આંકડો બતાવે છે કે આફતની અસર માત્ર જાનહાનિ સુધી સીમિત નથી.
ચીન પાસેથી ડેટા અને વહેલી ચેતવણીની પણ માંગ
નેપાળે ચીન સાથે વહેલી ચેતવણી અને હિમાલયના જોખમ અંગે વધુ માહિતી વહેંચવાની જરૂરિયાત પણ ઉઠાવી છે. રોયટર્સના અહેવાલ મુજબ નેપાળ ચીન પાસેથી ગ્લેશિયરની હિલચાલ, જોખમી વિસ્તારો અને સંભવિત આફતો અંગે વધુ સચોટ માહિતી મેળવવા માગે છે. ભારત સાથે નેપાળ પાસે પહેલેથી જ પૂર સંબંધિત માહિતી વહેંચવાની વ્યવસ્થા છે, જેના હેઠળ નદીના પાણી અંગે નિયમિત માહિતી મળે છે. નેપાળ હવે આવા સહકારને વધુ વિસ્તૃત કરવા માગે છે.
‘ક્લાઈમેટ વળતર’નો અર્થ શું?
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ‘નુકસાન અને હાનિ’નો મુદ્દો એવા દેશો માટે મહત્વનો છે જે જળવાયુ પરિવર્તનની અસર સહન કરે છે, પરંતુ તેને રોકવામાં તેમનો ફાળો ઓછો છે. આવા દેશોનો દાવો છે કે માત્ર ભવિષ્યમાં ઉત્સર્જન ઘટાડવાની વાત પૂરતી નથી; જે નુકસાન થઈ ચૂક્યું છે તેના માટે પણ નાણાકીય મદદ જરૂરી છે. નેપાળની હાલની માંગ આ જ મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દા સાથે જોડાય છે. દેશ માટે પડકાર એ છે કે આવી મદદ કયા માધ્યમથી, કોની પાસેથી અને કેટલી મળે તે અંગે વૈશ્વિક સ્તરે સહમતી બનાવવી.
હવે નજર નેપાળની માંગ પર
નેપાળની આ માંગથી એક મોટો સવાલ સામે આવ્યો છે—જળવાયુ પરિવર્તનથી થતા નુકસાનની જવાબદારી માત્ર અસરગ્રસ્ત દેશોની રહેશે કે મોટા ઉત્સર્જન કરનારા દેશો પણ તેમાં ભાગ લેશે?
હાલ નેપાળ બચાવ અને રાહત કામગીરી સાથે પુનઃનિર્માણની તૈયારી કરી રહ્યું છે. પરંતુ આ વિનાશ પછી તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે હિમાલયમાં વધતા જોખમની કિંમત નેપાળ એકલું ઉઠાવી શકે નહીં.
