પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે થયેલા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર બાદ ત્રણેય દેશોની પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ રક્ષા બેઠક આજે ઈસ્તંબુલમાં યોજાવા જઈ રહી છે. મક્કામાં થયેલા કરાર હેઠળ રચાયેલી વ્યૂહાત્મક રાજકીય અને સંરક્ષણ સમિતિની આ પ્રથમ બેઠક હશે. તેમાં ત્રણેય દેશોના વિદેશ અને સંરક્ષણ મંત્રીઓ ઉપરાંત સૈન્યના ટોચના અધિકારીઓ પણ ભાગ લેશે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને સુરક્ષાના પડકારો વચ્ચે આ બેઠકને ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. પાકિસ્તાન તરફથી નાયબ વડાપ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી મોહમ્મદ ઇશાક ડાર, સંરક્ષણ મંત્રી ખ્વાજા મુહમ્મદ આસિફ તથા સેના પ્રમુખ અને ચીફ ઓફ ડિફેન્સ ફોર્સિસ ફિલ્ડ માર્શલ સૈયદ આસિમ મુનીર બેઠકમાં હાજર રહેશે. તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયાના વિદેશ તથા સંરક્ષણ મંત્રીઓ સાથે બંને દેશોના સૈન્યના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ બેઠકમાં ભાગ લેશે.
ત્રણેય દેશોએ 7 ઓગસ્ટે મક્કામાં સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરારનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે જો ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ પર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલા તરીકે ગણવામાં આવશે. એટલે કે એક દેશની સુરક્ષા પર ગંભીર ખતરો ઊભો થાય તો અન્ય બે દેશો પણ તેની સુરક્ષા માટે આગળ આવી શકે છે. આ કરારને ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને નવી દિશા આપનાર પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. આજે ઈસ્તંબુલમાં યોજાનારી બેઠકનો સંપૂર્ણ એજન્ડા જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. જોકે, પ્રાદેશિક સુરક્ષા, સંરક્ષણ સહયોગ અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે પરસ્પર સુરક્ષા વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની શક્યતા છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને ઈરાન સાથે જોડાયેલી પરિસ્થિતિ અને સમગ્ર વિસ્તારમાં ઊભા થઈ રહેલા નવા સુરક્ષા પડકારો પણ ચર્ચાનો ભાગ બની શકે છે.
ત્રણેય દેશો માટે આ બેઠક એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેઓ પોતપોતાના વિસ્તારોમાં અલગ અલગ સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવની અસર સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયામાં જોવા મળી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયા સહિતના દેશો પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવા માગે છે. પાકિસ્તાન પણ અફઘાનિસ્તાન સાથેની સરહદ પર સુરક્ષા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. સરહદ પારથી થતી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ અને બંને દેશો વચ્ચેના તણાવને કારણે પાકિસ્તાન માટે સુરક્ષા એક મોટો મુદ્દો છે. બીજી તરફ સાઉદી અરેબિયા માટે યમનના હુતી સંગઠન સાથે જોડાયેલા સુરક્ષા જોખમો મહત્વપૂર્ણ છે. ભૂતકાળમાં હુતી તરફથી સાઉદી વિસ્તારમાં ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાઓ પણ થયા છે.
તુર્કી પણ લાંબા સમયથી કુર્દ ઉગ્રવાદી જૂથો સામે સુરક્ષા અભિયાન ચલાવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત ઇઝરાયેલ સાથે તેના સંબંધોમાં પણ તણાવ જોવા મળ્યો છે. તેથી તુર્કી માટે પણ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને સંરક્ષણ સહયોગ મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે. મક્કા સંરક્ષણ કરાર હેઠળ ત્રણેય દેશોની અલગ અલગ ક્ષમતાઓ એકસાથે આવવાની છે. પાકિસ્તાન પાસે મોટી સૈન્ય શક્તિ છે અને તે પરમાણુ હથિયારો ધરાવતો મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતો એકમાત્ર દેશ છે. પાકિસ્તાની સેનાને વિવિધ પ્રકારના યુદ્ધ અને સરહદી સંઘર્ષનો લાંબો અનુભવ પણ છે. આ ઉપરાંત પાકિસ્તાન પાસે મોટી સંખ્યામાં સૈન્ય સાધનો અને હથિયારો છે.
સાઉદી અરેબિયા બીજી તરફ પોતાની આર્થિક શક્તિ માટે જાણીતું છે. દેશ પાસે મોટા પ્રમાણમાં આર્થિક સંસાધનો છે અને તે આધુનિક સંરક્ષણ સાધનો ખરીદવા તથા સુરક્ષા સહયોગ માટે જરૂરી નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાને આધુનિક બનાવવા માટે પણ મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. તુર્કી પાસે આધુનિક સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી તેની સૌથી મોટી તાકાત છે. તે નાટોનો સભ્ય દેશ છે અને ડ્રોન સહિત અનેક પ્રકારની આધુનિક સૈન્ય ટેક્નોલોજીના વિકાસ અને ઉત્પાદન માટે જાણીતું છે. તુર્કીના ડ્રોનનો ઉપયોગ વિવિધ સંઘર્ષોમાં થઈ ચૂક્યો છે. તેના કારણે ત્રણેય દેશો વચ્ચેના સંરક્ષણ સહયોગમાં તુર્કીની ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો ત્રણેય દેશોની ક્ષમતાઓ એકબીજાથી અલગ છે. પાકિસ્તાન માનવબળ અને સૈન્ય અનુભવ પૂરો પાડી શકે છે, સાઉદી અરેબિયા આર્થિક અને નાણાકીય ક્ષમતા ધરાવે છે, જ્યારે તુર્કી આધુનિક સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી અને નાટો સાથેનો અનુભવ ધરાવે છે. આ ત્રણેય બાબતોને એકસાથે લાવવાનો પ્રયાસ મક્કા સંરક્ષણ કરારનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. મક્કા કરાર ભવિષ્યમાં અન્ય દેશો માટે પણ ખુલ્લો રહી શકે છે. બાંગ્લાદેશે આ કરારમાં જોડાવા માટે પહેલેથી જ રસ દર્શાવ્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે. જો અન્ય દેશો પણ આ વ્યવસ્થામાં જોડાય છે તો ત્રણ દેશોથી શરૂ થયેલો આ સંરક્ષણ સહયોગ ભવિષ્યમાં વધુ મોટું પ્રાદેશિક સુરક્ષા જૂથ બની શકે છે.
પાકિસ્તાનના વિદેશ કાર્યાલયે પણ જણાવ્યું છે કે ઈસ્તંબુલ બેઠકમાં પાકિસ્તાનની ભાગીદારી તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા સાથેના તેના મજબૂત સંબંધોને દર્શાવે છે. સાથે જ પ્રાદેશિક શાંતિ અને સ્થિરતા માટે સહયોગ વધારવાની પાકિસ્તાનની પ્રતિબદ્ધતા પણ આ બેઠકમાં દેખાશે. મક્કા સંરક્ષણ કરાર ઉપરાંત ચાર દેશોની એક અલગ બેઠક યોજાવાની પણ ચર્ચા છે. તેમાં તુર્કી, પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને ઇજિપ્તના વિદેશ મંત્રીઓ ભાગ લઈ શકે છે. આ ચાર દેશોનું જૂથ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને સ્થિરતા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સહયોગ વધારવા માટે માર્ચમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું.
આ જૂથની છેલ્લી બેઠક 5 ઓગસ્ટે જોર્ડનની રાજધાની અમ્માનમાં યોજાઈ હતી. બેઠક દરમિયાન પ્રાદેશિક શાંતિ, સુરક્ષા અને સ્થિરતા જાળવવા માટે સંવાદ અને પરસ્પર સહયોગને વધુ મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. હવે આ દેશો વચ્ચેના વધતા સહયોગને પશ્ચિમ એશિયાની બદલાતી ભૂરાજકીય સ્થિતિ સાથે જોડીને પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એવા સમયે થઈ રહ્યો છે જ્યારે મધ્ય પૂર્વમાં સુરક્ષાની સ્થિતિ સતત બદલાઈ રહી છે. ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના તણાવથી અનેક દેશો ચિંતિત છે. કોઈપણ મોટા સંઘર્ષની અસર માત્ર બે દેશો સુધી મર્યાદિત ન રહે અને સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ફેલાય તેવી આશંકા રહે છે. તેથી પ્રાદેશિક દેશો પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને પરસ્પર સહયોગને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયાનો મક્કા કરાર આ બદલાતી સ્થિતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ત્રણેય દેશો અલગ અલગ ભૌગોલિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ ધરાવે છે, પરંતુ સુરક્ષા મુદ્દે એકબીજાની નજીક આવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ‘એક દેશ પર હુમલો એટલે ત્રણેય દેશો પર હુમલો’ જેવી જોગવાઈ આ કરારને સામાન્ય સંરક્ષણ સહયોગ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. જોકે, આ કરારનો વાસ્તવિક પ્રભાવ આગળના સમયમાં ત્રણેય દેશો કઈ રીતે તેનો અમલ કરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. માત્ર કરાર કરવાથી સંયુક્ત સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી થતી નથી. તેના માટે નિયમિત બેઠક, ગુપ્તચર માહિતીનું આદાનપ્રદાન, સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ, હથિયારો અને ટેક્નોલોજીમાં સહયોગ તથા સંકટના સમયમાં ઝડપી નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા જરૂરી રહેશે.
ઈસ્તંબુલમાં યોજાનારી પ્રથમ બેઠક આ દિશામાં શરૂઆતનું મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. જો ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગ માટે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા અને નિયમિત સંકલન ઊભું થાય તો તેની અસર સમગ્ર પ્રદેશની સુરક્ષા સમીકરણ પર પડી શકે છે. હાલ સૌની નજર ઈસ્તંબુલ બેઠક પર છે. બેઠકમાં કયા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થાય છે, ત્રણેય દેશો કયા નવા નિર્ણયો લે છે અને સંરક્ષણ સહયોગને આગળ લઈ જવા માટે શું યોજના બનાવે છે તે આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ થશે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયાની આ નવી ભાગીદારી પ્રાદેશિક રાજકારણ અને સુરક્ષા માટે કેટલી મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે, તેના પર હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
