ભારતમાં જમીનના રેકોર્ડને ડિજિટલ અને પારદર્શક બનાવવાની દિશામાં મોટા પાયે કામ થઈ રહ્યું છે. જમીનના કાગળો, નકશા, માલિકીના હક અને રજિસ્ટ્રેશન જેવી માહિતી હવે ધીમે ધીમે એક જ ડિજિટલ વ્યવસ્થામાં જોડાઈ રહી છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ‘ભૂ-આધાર’ એટલે કે યુનિક લેન્ડ પાર્સલ આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર (ULPIN) મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. દેશમાં હાલમાં 99.90 ટકા અધિકાર પત્રકો એટલે કે Records of Rights ડિજિટલ થઈ ચૂક્યા છે. તેનો અર્થ એ છે કે જમીનની માલિકી અને હક સાથે જોડાયેલી મોટાભાગની માહિતી હવે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ માત્ર કાગળના રેકોર્ડને ડિજિટલ કરવાથી કામ પૂરું થતું નથી. જમીન ખરેખર ક્યાં આવેલી છે, તેની ચોક્કસ હદ શું છે અને તેના નકશા સાથે માલિકીના રેકોર્ડને કેવી રીતે જોડવા તે પણ જરૂરી છે.
આ માટે જમીનના નકશાનું ડિજિટાઇઝેશન, જીઓરેફરન્સિંગ અને ડિજિટલ ઓળખ નંબરની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં 40.58 કરોડથી વધુ જમીનના પ્લોટને 14 આંકડાનો આલ્ફાન્યૂમેરિક નંબર આપવામાં આવ્યો છે. આ નંબરને યુનિક લેન્ડ પાર્સલ આઇડેન્ટિફિકેશન નંબર એટલે કે ULPIN કહેવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે ‘ભૂ-આધાર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો જેમ આધાર નંબર વ્યક્તિની ડિજિટલ ઓળખ બનાવે છે, તેમ ‘ભૂ-આધાર’ જમીનના એક ચોક્કસ ટુકડાની ડિજિટલ ઓળખ બનાવવાનો પ્રયાસ છે. આ ઓળખને જમીનના રેકોર્ડ અને ભૌગોલિક સ્થાન સાથે જોડવામાં આવે છે. પરિણામે એક જ જમીન વિશેની અલગ-અલગ માહિતી એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે.
આ સમગ્ર વ્યવસ્થાને આગળ વધારવા માટે ડિજિટલ ઇન્ડિયા લેન્ડ રેકોર્ડ્સ મોડર્નાઇઝેશન પ્રોગ્રામ એટલે કે DILRMP હેઠળ કામ થઈ રહ્યું છે. તેનો હેતુ જમીનના જૂના અને કાગળ આધારિત રેકોર્ડને આધુનિક બનાવવાનો છે. જમીનના નકશા અને માલિકીના રેકોર્ડને ડિજિટલ રીતે જોડવાથી ભવિષ્યમાં જમીન સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ વધુ સરળ અને પારદર્શક બનવાની આશા છે. હાલમાં દેશની લગભગ 76.16 ટકા જમીનનું સંપૂર્ણ જીઓરેફરન્સિંગ થઈ ગયું છે. જીઓરેફરન્સિંગનો અર્થ જમીનના નકશાને પૃથ્વી પરના તેના ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થાન સાથે જોડવો. આ ઉપરાંત જમીનના નકશા અને અધિકાર પત્રકો વચ્ચે લગભગ 85.24 ટકા ભૌગોલિક અને લેખિત માહિતીનું એકીકરણ પૂર્ણ થયું છે.
આ વ્યવસ્થા માત્ર જમીનની ઓળખ પૂરતી મર્યાદિત નથી. ભવિષ્યમાં જમીન સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રકારની માહિતી એક જ ડિજિટલ માળખામાં ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આ માટે ‘ભારત લેન્ડ સ્ટેક’ જેવી વ્યવસ્થાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. ડિજિટલ લેન્ડ સ્ટેકમાં જમીનનો નકશો અને માલિકીના રેકોર્ડ ઉપરાંત સેટેલાઇટ તથા ડ્રોનની તસવીરો, જીઓરેફરન્સ્ડ બાઉન્ડ્રી, પ્રોપર્ટી રજિસ્ટ્રેશનની માહિતી અને અન્ય વિગતો પણ જોડાઈ શકે છે. આ ઉપરાંત માસ્ટર પ્લાન, જમીનનું ઝોનિંગ, બિલ્ડિંગની મંજૂરી, જમીન પર કોઈ વિવાદ અથવા પ્રતિબંધ છે કે નહીં, સર્કલ રેટ અને ભાડૂઆત સંબંધિત માહિતી જેવા ડેટાને પણ એકસાથે લાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
આવી વ્યવસ્થા ઊભી થાય તો જમીન ખરીદવા કે વેચવા પહેલાં તેની સ્થિતિ તપાસવામાં સરળતા થઈ શકે છે. જમીન પર કોઈ કાનૂની વિવાદ છે કે નહીં, માલિકીનો રેકોર્ડ શું કહે છે અને જમીનની ચોક્કસ સીમા ક્યાં છે જેવી માહિતી એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે. જમીનના રેકોર્ડના આધુનિકીકરણની સાથે પ્રોપર્ટી રજિસ્ટ્રેશનની પ્રક્રિયાને પણ ડિજિટલ બનાવવામાં આવી રહી છે. દેશની લગભગ 98.96 ટકા સબ-રજિસ્ટ્રાર ઓફિસો કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ થઈ ગઈ છે. 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ નેશનલ જેનરિક ડોક્યુમેન્ટ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ એટલે કે NGDRS અપનાવી છે.
મિલકત સંબંધિત કોર્ટ કેસની માહિતી પણ જમીનના રેકોર્ડ સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. હાલમાં 94.11 ટકા રેવન્યુ કોર્ટને રેવન્યુ કોર્ટ કેસ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ હેઠળ આવરી લેવામાં આવી છે. તેનો હેતુ જમીનના રેકોર્ડ અને તેની સાથે જોડાયેલા કાનૂની વિવાદ વચ્ચે વધુ સારી કડી બનાવવાનો છે. શહેરી વિસ્તારોમાં જમીન અને મિલકતના સચોટ મેપિંગ માટે ડ્રોન ટેક્નોલોજીનો પણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. આ માટે NAKSHA નામનો કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ શહેરી વિસ્તારોમાં જમીન અને મિલકતનું વધુ ચોક્કસ ડિજિટલ મેપિંગ કરવાનું છે.
આ પ્રક્રિયામાં ડ્રોનમાં અલગ-અલગ કેમેરા અને LiDAR જેવા સેન્સરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેની મદદથી જમીનના 2D નકશા ઉપરાંત 3D મોડલ અને ઊંચાઈ સંબંધિત માહિતી પણ તૈયાર કરી શકાય છે. જમીન પરની માહિતી ચકાસવા માટે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર પણ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. RTK GNSS રોવર જેવી ટેક્નોલોજીની મદદથી જમીનની ચોક્કસ સ્થિતિ ચકાસવામાં આવે છે. સાથે જ સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારીથી જમીન અને મિલકતની માહિતીની ખરાઈ કરવાનો પ્રયાસ થાય છે. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ શહેરી વિસ્તારોમાં મિલકતના માલિકોને કાયદેસર રીતે માન્ય Urban Property એટલે કે UrPro કાર્ડ આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે.
હાલમાં 150માંથી 145 શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં ડ્રોન મેપિંગ પૂર્ણ થઈ ગયું હોવાનું જણાવાયું છે. આથી શહેરી જમીન અને મિલકતના રેકોર્ડને વધુ ચોક્કસ બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે. આ સમગ્ર ડિજિટલ વ્યવસ્થાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ થઈ શકે છે કે જમીનને માત્ર કાગળ પરની મિલકત તરીકે નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ ડિજિટલ ઓળખ ધરાવતી સંપત્તિ તરીકે જોવામાં આવશે. જમીનની માલિકી, સ્થાન, નકશો, રજિસ્ટ્રેશન અને કાનૂની સ્થિતિ જેવી માહિતી એકબીજા સાથે જોડાય તો જમીનના વ્યવહારોમાં પારદર્શિતા વધી શકે છે.
આ ઉપરાંત સ્પષ્ટ જમીન રેકોર્ડથી નાગરિકોને લોન અને મોર્ટગેજ મેળવવામાં પણ સરળતા થઈ શકે છે. લાંબા સમયથી જમીનના સ્પષ્ટ ટાઇટલ અને રેકોર્ડના અભાવને કારણે ઘણી સંપત્તિનો આર્થિક ઉપયોગ મર્યાદિત રહેતો આવ્યો છે. ડિજિટલ અને વધુ વિશ્વસનીય રેકોર્ડ આ સ્થિતિ બદલવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. ભારત હવે આ ટેક્નોલોજી અને અનુભવને અન્ય વિકાસશીલ દેશો સાથે પણ શેર કરવા તૈયાર છે. આફ્રિકન યુનિયન સહિત અનેક દેશોના પ્રતિનિધિઓએ ભારતની જમીન રેકોર્ડ આધુનિકીકરણ વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કર્યો છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતની ડિજિટલ લેન્ડ રેકોર્ડ સિસ્ટમ માત્ર દેશમાં જ નહીં, પરંતુ અન્ય દેશો માટે પણ એક ઉપયોગી મોડલ બની રહી છે.
આખરે ‘ભૂ-આધાર’નો હેતુ માત્ર જમીનને એક નંબર આપવાનો નથી. તેનો મોટો હેતુ જમીન સંબંધિત માહિતી માટે એક વિશ્વસનીય ડિજિટલ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે. જો જમીનનો રેકોર્ડ, નકશો, માલિકી, રજિસ્ટ્રેશન અને કાનૂની માહિતી એકબીજા સાથે યોગ્ય રીતે જોડાય તો જમીન સંબંધિત અનેક પ્રક્રિયાઓ સરળ બની શકે છે. આ રીતે વ્યક્તિની ડિજિટલ ઓળખ માટે આધાર કાર્ડ પછી હવે જમીન માટે ‘ભૂ-આધાર’ની કલ્પના ભારતના લેન્ડ રેકોર્ડ ક્ષેત્રમાં મોટો ફેરફાર લાવી રહી છે. આવનારા સમયમાં ડિજિટલ નકશા, યુનિક નંબર, ડ્રોન મેપિંગ અને ઓનલાઈન રેકોર્ડની મદદથી જમીન વ્યવસ્થા વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને ટેક્નોલોજી આધારિત બને તેવી શક્યતા છે.
