ભારતમાં પણ શું 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ આવી શકે? છેલ્લા કેટલાક સમયથી આ પ્રશ્ન ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. તેનું કારણ છે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું ઓસ્ટ્રેલિયાના નવા સોશિયલ મીડિયા કાયદા અંગેનું નિવેદન. ઓસ્ટ્રેલિયાએ બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને વિશ્વમાં સૌથી પહેલા 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. હવે વડાપ્રધાન મોદીએ આ નિર્ણયને વખાણતા કહ્યું છે કે દુનિયાના અન્ય દેશોની જેમ ભારત પણ આમાંથી ઘણું શીખી શકે છે.
મેલબોર્નમાં આયોજિત ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા શિખર સંમેલન દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષા, ડિજિટલ જવાબદારી અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની ભૂમિકા અંગે મહત્વપૂર્ણ વાતો કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સમાજના વિકાસ માટે થવો જોઈએ, પરંતુ સાથે સાથે બાળકોને તેના નુકસાનથી બચાવવાની જવાબદારી પણ સરકારો અને ટેક્નોલોજી કંપનીઓની છે. તેમણે ખાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાના નવા કાયદાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે બાળકોને ઓનલાઇન જોખમોથી સુરક્ષિત રાખવા માટે જે રીતે ઓસ્ટ્રેલિયાએ કડક કાયદો બનાવ્યો છે તે પ્રશંસનીય છે. આવા પ્રયાસો દુનિયાના અન્ય દેશો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે.
શું છે ઓસ્ટ્રેલિયાનો નવો સોશિયલ મીડિયા કાયદો?
ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વનો પ્રથમ દેશ છે, જેણે 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર કડક પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો છે. આ કાયદો ડિસેમ્બર 2025થી અમલમાં આવ્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો TikTok, Instagram, Facebook, Snapchat, X (અગાઉનું Twitter) અને YouTube જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર નવું એકાઉન્ટ બનાવી શકતા નથી. આ કાયદા મુજબ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે વપરાશકર્તાની ઉંમર ચકાસવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. જો કોઈ કંપની આ નિયમોનું પાલન નહીં કરે તો તેના પર કરોડો ડોલરનો દંડ પણ ફટકારવામાં આવી શકે છે. એટલે કે હવે જવાબદારી માત્ર માતા-પિતા કે બાળકોની નહીં, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની પણ રહેશે.
ઓસ્ટ્રેલિયા સરકારે આ કાયદો શા માટે બનાવ્યો?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દુનિયાભરમાં બાળકોમાં સોશિયલ મીડિયા અને મોબાઇલના વધતા ઉપયોગને લઈને અનેક ચિંતાજનક અહેવાલો સામે આવ્યા છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ લાંબા સમય સુધી સોશિયલ મીડિયા પર રહેવાના કારણે બાળકોમાં માનસિક તણાવ, ડિપ્રેશન, ચિંતા, ઊંઘમાં ઘટાડો, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો, સાયબર બુલિંગ અને ઓનલાઇન છેતરપિંડી જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે. આ ઉપરાંત ઘણા બાળકો અજાણ્યા લોકો સાથે સંપર્કમાં આવી જાય છે, જેના કારણે તેમની સુરક્ષા પણ જોખમમાં મુકાય છે. આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને ઓસ્ટ્રેલિયા સરકારે કડક કાયદો બનાવી બાળકોને સોશિયલ મીડિયાથી દૂર રાખવાનો નિર્ણય લીધો છે.
PM મોદીએ શું કહ્યું?
ઓસ્ટ્રેલિયાના વડાપ્રધાન એન્થની અલ્બનીઝની હાજરીમાં વડાપ્રધાન મોદીએ જણાવ્યું કે ટેક્નોલોજીનો વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તેના સાથે જવાબદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું કે બાળકોને ડિજિટલ દુનિયામાં સુરક્ષિત રાખવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયાએ જે પગલું ભર્યું છે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. વડાપ્રધાન મોદીના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારત પણ ડિજિટલ સુરક્ષા અને બાળકોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સતત નવા નિયમો બનાવી રહ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સમાજના વિકાસ માટે થવો જોઈએ, પરંતુ બાળકોને તેના નુકસાનથી બચાવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
વિશ્વના અન્ય દેશો પણ બની રહ્યા છે સક્રિય
ઓસ્ટ્રેલિયાના નિર્ણય બાદ હવે અનેક દેશોમાં પણ આવા કાયદા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. બ્રિટનમાં પણ બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ લાવવાની દિશામાં સરકાર વિચારણા કરી રહી છે. બ્રિટિશ વડાપ્રધાન કીર સ્ટાર્મરે બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા ઉપરાંત કેટલીક ઓનલાઇન ગેમિંગ અને લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ સેવાઓ પર પણ નિયંત્રણ લાવવાની વાત કરી છે. તે જ રીતે કેનેડા, બ્રાઝિલ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશોએ બાળકોની ઓનલાઇન સુરક્ષા માટે અલગ-અલગ પ્રકારના નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે. જ્યારે ફ્રાન્સ, સ્પેન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં પણ આવા કાયદા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ભારતમાં હાલ શું નિયમો છે?
ભારતમાં હાલમાં બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી. જોકે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકારે બાળકોના ડિજિટલ અધિકારો અને સુરક્ષા માટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કાયદા બનાવ્યા છે. તાજેતરમાં અમલમાં આવેલા ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ હેઠળ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોનો વ્યક્તિગત ડેટા એકત્ર કરવા અથવા તેનો ઉપયોગ કરવા માટે માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે. આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બાળકોની વ્યક્તિગત માહિતીનો દુરુપયોગ અટકાવવાનો છે. આ ઉપરાંત સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે પણ બાળકોના ડેટા અંગે કડક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે.
રાજ્ય સરકારો પણ કરી રહી છે માંગ
દેશના કેટલાક રાજ્યો પણ બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ લાવવાની માંગ કરી રહ્યા છે. આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાં બાળકોના વધતા સ્ક્રીન ટાઈમ અને સોશિયલ મીડિયા વ્યસનને લઈને સરકારો ચિંતા વ્યક્ત કરી ચૂકી છે. કેટલાક રાજ્યોએ કેન્દ્ર સરકારને આ અંગે કડક નીતિ બનાવવાની પણ ભલામણ કરી છે.
શું ભારતમાં પણ આવશે સોશિયલ મીડિયા બેન?
હાલ સુધી કેન્દ્ર સરકારે 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાવવાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી. વડાપ્રધાન મોદીએ પણ માત્ર ઓસ્ટ્રેલિયાના નિર્ણયની પ્રશંસા કરી છે અને તેમાંથી શીખવાની વાત કરી છે. ડિજિટલ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે પેરેન્ટલ કંટ્રોલ, ઉંમરની ચકાસણી, બાળકો માટે અલગ સુરક્ષા નિયમો અને ડિજિટલ સાક્ષરતા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવી શકે છે. કારણ કે ભારતમાં ઓનલાઇન શિક્ષણ, ડિજિટલ લર્નિંગ અને ટેક્નોલોજી આધારિત અભ્યાસનો વ્યાપ ઝડપથી વધી રહ્યો છે.
આથી સરકાર માટે બાળકોની સુરક્ષા અને ડિજિટલ શિક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પણ એટલું જ જરૂરી રહેશે. આગામી સમયમાં જો ભારત સરકાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ માટે વધુ કડક નિયમો બનાવે અથવા ઉંમર ચકાસણીને ફરજિયાત બનાવે તો નવાઈ નહીં. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં દેશમાં સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગશે કે નહીં તે અંગે સરકાર તરફથી કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.
