ગુજરાતમાં ગુટખા અને તમાકુ-નિકોટીનયુક્ત પાન મસાલા સામે સરકારનું કડક વલણ યથાવત છે. રાજ્ય સરકારે ગુટખા અને તમાકુ કે નિકોટીન ધરાવતા પાન મસાલાના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વિતરણ અને વેચાણ પર લાગેલો પ્રતિબંધ વધુ એક વર્ષ માટે લંબાવ્યો છે. એટલે હવે ગુજરાતમાં આવા ઉત્પાદનો પરનો પ્રતિબંધ 13 સપ્ટેમ્બર 2026થી 12 સપ્ટેમ્બર 2027 સુધી અમલમાં રહેશે. ગુજરાતમાં ગુટખા અને નિકોટીનયુક્ત પાન મસાલા પર આ પ્રતિબંધ આજકાલનો નથી. રાજ્યમાં વર્ષ 2012થી આવા ઉત્પાદનો સામે પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે અને ત્યારથી તેની મુદત સમયાંતરે લંબાવવામાં આવી રહી છે. નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે ફરી એક વખત આ પ્રતિબંધને એક વર્ષ માટે આગળ વધારવાનો નિર્ણય લીધો છે.
નવા આદેશ મુજબ રાજ્યભરમાં કોઈપણ નામથી ઓળખાતા તમાકુ અથવા નિકોટીનયુક્ત ગુટખા અને પાન મસાલાનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વિતરણ કે વેચાણ કરી શકાશે નહીં. એટલે માત્ર દુકાનમાં વેચાણ જ નહીં, પરંતુ આવા ઉત્પાદનોને બનાવવાથી લઈને સ્ટોર કરવા અને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવા સુધીની પ્રક્રિયા પર પણ પ્રતિબંધ રહેશે. આ પ્રતિબંધ માત્ર તૈયાર ગુટખા અથવા પાન મસાલા સુધી મર્યાદિત નથી. અલગ-અલગ રીતે વેચાતા એવા ઘટકો પર પણ પ્રતિબંધ રહેશે, જેને ભેગા કર્યા બાદ અંતિમ ઉત્પાદન તરીકે ગુટખા અથવા પાન મસાલો તૈયાર થઈ શકે. એટલે વેપારીઓ અલગ નામે અથવા અલગ પેકેટમાં આવા ઘટકો વેચીને નિયમમાંથી બચી શકે નહીં. આવા ઘટકોના સંયોજનથી પ્રતિબંધિત ઉત્પાદન તૈયાર થતું હોય તો તેની સામે પણ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
સરકારના આ નિર્ણય પાછળ સૌથી મોટું કારણ લોકોનું સ્વાસ્થ્ય છે. ગુટખા અને તમાકુ-નિકોટીનયુક્ત પાન મસાલાના લાંબા સમય સુધી સેવનથી સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને મોઢાના કેન્સર સહિતની ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધે છે. આ કારણે આવા ઉત્પાદનોના ઉપયોગને ઘટાડવા માટે સરકાર દ્વારા સતત કડક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. વિવિધ સંશોધનોમાં પણ ગુટખા અને તમાકુના સેવનને કેન્સર સહિતની ગંભીર બીમારીઓ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને મોઢા, ગળા અને અન્ય અંગો પર તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. તમાકુમાં રહેલા નિકોટીનના કારણે વ્યક્તિને તેની આદત પડી શકે છે અને લાંબા સમય સુધી સેવન કરવાથી શરીર પર નુકસાનકારક અસર થઈ શકે છે. ટાટા મેમોરિયલ હોસ્પિટલ અને ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચ સહિતની સંસ્થાઓના સંશોધનોમાં પણ તમાકુ અને ગુટખાના સેવનના જોખમ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આવા ઉત્પાદનોના સેવનથી મોઢાના કેન્સરનું જોખમ વધતું હોવાની બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધને આગળ વધારવામાં આવ્યો છે.
દેશમાં તમાકુના સેવનને લઈને પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક હોવાનું વિવિધ સર્વેના આંકડા દર્શાવે છે. ગ્લોબલ એડલ્ટ ટોબેકો સર્વે એટલે કે GATSના અહેવાલ મુજબ ભારતમાં પુખ્ત વયના લોકોમાં તમાકુના સેવનનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર છે. તેમાં ધુમાડા વગરના તમાકુ ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરનારા લોકોની સંખ્યા પણ મોટી છે. ગુટખા, ખૈની અને અન્ય સ્મોકલેસ તમાકુ ઉત્પાદનો સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી હોવાથી આવા ઉત્પાદનોના નિયંત્રણ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારનું કહેવું છે કે નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા માટે પ્રતિબંધને લંબાવવો જરૂરી છે. આ ઉપરાંત વિવિધ બિન-સરકારી સંસ્થાઓ એટલે કે NGOs દ્વારા પણ ગુટખા અને પાન મસાલા પર પ્રતિબંધ ચાલુ રાખવા માટે રજૂઆતો કરવામાં આવી હતી. આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રતિબંધને વધુ એક વર્ષ માટે લંબાવવામાં આવ્યો છે.
હવે 13 સપ્ટેમ્બર 2026થી 12 સપ્ટેમ્બર 2027 સુધી ગુજરાતમાં તમાકુ અથવા નિકોટીન ધરાવતા ગુટખા અને પાન મસાલા સામેનો પ્રતિબંધ અમલમાં રહેશે. આ સમયગાળા દરમિયાન આવા ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરવું, તેનો જથ્થો રાખવો, તેનું વિતરણ કરવું અથવા તેનું વેચાણ કરવું કાયદાકીય રીતે પ્રતિબંધિત રહેશે. સરકારના આદેશનો ભંગ કરનારાઓ સામે કાયદા મુજબ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. એટલે વેપારીઓ અને ઉત્પાદકો માટે આ આદેશ ખાસ મહત્વનો છે. પ્રતિબંધિત સામગ્રીનો વેપાર કરતા પકડાય તો સંબંધિત વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ગુજરાતમાં વર્ષ 2012થી ગુટખા અને પાન મસાલા સામે સતત કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. સમયાંતરે પ્રતિબંધની મુદત લંબાવીને સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ સંદેશ આપવામાં આવે છે કે રાજ્યમાં તમાકુ અને નિકોટીનયુક્ત આવા ઉત્પાદનોના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ ચાલુ રહેશે.
ગુટખા અને પાન મસાલાનો મુદ્દો માત્ર કાયદો અને વેપાર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય સાથે સીધો જોડાયેલો છે. ખાસ કરીને યુવાનોમાં તમાકુના ઉત્પાદનોનું સેવન વધે નહીં તે માટે આવા પ્રતિબંધોને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. એક વખત આદત પડી ગયા બાદ તેને છોડવી મુશ્કેલ બની શકે છે, તેથી શરૂઆતથી જ આવા ઉત્પાદનોના ઉપયોગને રોકવા માટે જાગૃતિ અને નિયંત્રણ બંને જરૂરી છે. સરકારના પ્રતિબંધ સાથે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. માત્ર વેચાણ પર રોક લગાવવાથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવતો નથી. લોકોમાં ગુટખા અને તમાકુથી થતા નુકસાન અંગે માહિતી પહોંચે અને લોકો પોતે પણ આવા ઉત્પાદનોનો ત્યાગ કરે તે જરૂરી છે.
નવા નિર્ણયથી ગુજરાતમાં ગુટખા અને નિકોટીનયુક્ત પાન મસાલા સામેની નીતિમાં કોઈ ઢીલ આપવામાં આવી નથી. 13 સપ્ટેમ્બર 2026થી પ્રતિબંધનો વધુ એક વર્ષનો સમયગાળો શરૂ થશે અને 12 સપ્ટેમ્બર 2027 સુધી તેનો અમલ રહેશે. આ દરમિયાન પ્રતિબંધિત ઉત્પાદનોના ઉત્પાદનથી લઈને વેચાણ સુધીની કોઈપણ પ્રવૃત્તિ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. અર્થાત્, જો કોઈને સવાલ હોય કે ગુજરાતમાં ગુટખા અને પાન મસાલા પરનો પ્રતિબંધ કેટલા વર્ષ માટે લંબાવવામાં આવ્યો છે, તો તેનો સીધો જવાબ છે—હાલમાં પ્રતિબંધ વધુ એક વર્ષ માટે લંબાવવામાં આવ્યો છે. આ પ્રતિબંધ 13 સપ્ટેમ્બર 2026થી 12 સપ્ટેમ્બર 2027 સુધી અમલમાં રહેશે. વર્ષ 2012થી ચાલી રહેલી આ નીતિ હેઠળ રાજ્ય સરકાર નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને તમાકુ અને નિકોટીનયુક્ત ઉત્પાદનો સામે કડક વલણ જાળવી રહી છે.
