31 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સિંધુ જળ સંધિને લઈને ભારતે ફરી એક વખત પોતાનું કડક વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. વર્લ્ડ બેંકની મધ્યસ્થતાથી રચાયેલી કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશન દ્વારા સંધિને લઈને આપવામાં આવેલા ચુકાદાને ભારતે ફગાવી દીધો છે. ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે આ કોર્ટની રચના જ સિંધુ જળ સંધિની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરીને કરવામાં આવી છે. તેથી ભારત આ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને માનતું નથી અને તેના કોઈ પણ ચુકાદાને સ્વીકારતું નથી.
ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનના નિર્ણયથી ભારતના સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાના નિર્ણયમાં કોઈ ફેરફાર નહીં થાય. એટલે કે ભારતે સંધિને હાલ માટે સ્થગિત રાખવાનો જે નિર્ણય લીધો છે, તે યથાવત્ રહેશે. કોર્ટના ચુકાદાની ભારતની જળ યોજનાઓ અથવા ભવિષ્યની કાર્યવાહી પર કોઈ અસર નહીં થાય. આ મામલો એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે સિંધુ જળ સંધિ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતી જળ વહેંચણીની વ્યવસ્થા છે. બંને દેશો વચ્ચે સંબંધોમાં ભારે તણાવ હોવા છતાં આ સંધિ વર્ષોથી અમલમાં રહી છે. પરંતુ એપ્રિલ 2026માં થયેલા પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે આ સંધિને સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
22 એપ્રિલ 2026ના રોજ પહલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલામાં અનેક લોકોના મોત થયા હતા. આ હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સામે અનેક કડક પગલાં લીધા હતા. તેમાં સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય પણ સામેલ હતો. ભારતે આ નિર્ણયને પોતાની સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડ્યો હતો. હવે મધ્યસ્થી અદાલત દ્વારા સંધિને લઈને આપવામાં આવેલા નિર્ણયમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિ હજુ પણ અમલમાં છે અને તેના હેઠળ ભારતે પોતાની જવાબદારીઓનું પાલન કરવું જોઈએ. કોર્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારત દ્વારા સંધિને સ્થગિત કરવાના કારણો સંધિને સ્થગિત કરવા અથવા સમાપ્ત કરવા માટે પૂરતા નથી.
પરંતુ ભારતે આ નિર્ણયને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયનું કહેવું છે કે ભારતે આ કોર્ટના કાયદાકીય અસ્તિત્વને જ ક્યારેય માન્યતા આપી નથી. ભારત શરૂઆતથી જ આ કોર્ટની રચનાને સંધિની જોગવાઈઓ વિરુદ્ધ ગણાવે છે. તેથી ભારત ન તો કોર્ટની કાર્યવાહીનો ભાગ બન્યું છે અને ન તો તેના ચુકાદાને માન્યતા આપી છે. ભારતના વલણનું મુખ્ય કારણ કોર્ટની રચનાને લઈને છે. ભારતનું કહેવું છે કે સિંધુ જળ સંધિમાં વિવાદ ઉકેલવા માટે ચોક્કસ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં સંધિની જોગવાઈઓને અવગણીને અલગ પ્રકારની આર્બિટ્રેશન વ્યવસ્થા ઊભી કરવી યોગ્ય નથી. ભારતના મતે જો કોર્ટની રચના જ માન્ય નથી, તો તેના દ્વારા આપવામાં આવતો ચુકાદો પણ ભારત માટે બંધનકારક બની શકે નહીં.
વિદેશ મંત્રાલયે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોર્ટના વર્તમાન કે ભવિષ્યના કોઈ પણ ચુકાદાની ભારતની જળ યોજનાઓ પર અસર નહીં થાય. ખાસ કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સિંધુ નદી પ્રણાલી સાથે જોડાયેલી યોજનાઓ અંગે ભારતે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ રાખ્યું છે. સિંધુ નદી પ્રણાલી પર ભારત માટે કિશનગંગા અને રતલે જેવા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ મહત્વપૂર્ણ છે. પહલગામ હુમલા બાદ સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કર્યા પછી આ પ્રોજેક્ટોને લઈને ભારતની કાર્યવાહી વધુ ચર્ચામાં આવી હતી. હવે ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આર્બિટ્રેશન કોર્ટનો કોઈ પણ નિર્ણય તેની યોજનાઓ પર અસર કરશે નહીં.
આ સમગ્ર મામલામાં વર્લ્ડ બેંકની ભૂમિકા પણ ચર્ચાસ્પદ બની છે. સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના જળ વિવાદો ઉકેલવા માટે અલગ-અલગ વ્યવસ્થાઓની જોગવાઈ છે. આ જ સંદર્ભમાં આર્બિટ્રેશન કોર્ટની રચના કરવામાં આવી હતી. જોકે ભારત શરૂઆતથી જ આ પ્રક્રિયા સામે વાંધો ઉઠાવતું આવ્યું છે. ભારતનું કહેવું છે કે એક જ મુદ્દા પર એકસાથે અલગ પ્રકારની વિવાદ નિવારણ પ્રક્રિયા આગળ વધારવી સંધિની ભાવના સાથે સુસંગત નથી. આ કારણે ભારતે કોર્ટની કાર્યવાહીથી પોતાને દૂર રાખ્યું હતું. હવે કોર્ટના નિર્ણય બાદ ભારતે ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આ સંસ્થાને માન્યતા આપતું નથી. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે કોર્ટ દ્વારા સંધિ અમલમાં હોવાનું કહેવામાં આવ્યું હોવા છતાં ભારત પોતાના નિર્ણયમાં કોઈ ફેરફાર કરવા તૈયાર નથી.
ભારત માટે આ મુદ્દો માત્ર પાણીની વહેંચણી પૂરતો મર્યાદિત નથી. સિંધુ નદી પ્રણાલીનો ભારતની જળ સુરક્ષા, કૃષિ અને વીજ ઉત્પાદન સાથે સીધો સંબંધ છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન માટે પણ સિંધુ નદી અને તેની સહાયક નદીઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી બંને દેશો વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિનો મુદ્દો વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. સંધિને સ્થગિત કરવાનો ભારતનો નિર્ણય બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં આવેલા મોટા ફેરફારનું પરિણામ છે. વર્ષોથી ભારતે અનેક ગંભીર રાજકીય અને સુરક્ષા વિવાદો વચ્ચે પણ આ સંધિનું પાલન કર્યું હતું. પરંતુ પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે કહ્યું હતું કે આતંકવાદ અને સામાન્ય સંબંધો એકસાથે ચાલી શકે નહીં. આ જ નીતિ હેઠળ પાણીના મુદ્દે પણ ભારતે પોતાનું વલણ બદલ્યું.
હવે કોર્ટના ચુકાદા બાદ ભારતે ફરી એક વખત સંદેશ આપ્યો છે કે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય તેના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિત અને નીતિ સાથે જોડાયેલો છે. કોઈ એવી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રક્રિયા, જેને ભારત કાયદેસર રીતે માન્ય નથી માનતું, તેના ચુકાદાથી ભારતની નીતિ બદલાશે નહીં. આ મામલો આગળ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. પાકિસ્તાન આ નિર્ણય અને સંધિ સંબંધિત મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર લઈ જવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. બીજી તરફ ભારત પોતાના વલણ પર મક્કમ રહે તેવી શક્યતા છે.
હાલમાં ભારતનો સંદેશ એકદમ સ્પષ્ટ છે, કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનના ચુકાદાને ભારત પોતાના માટે બંધનકારક માનતું નથી અને સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય યથાવત્ રહેશે. એટલે સિંધુ જળ સંધિ મામલે તાત્કાલિક કોઈ ફેરફાર થવાનો નથી. આ નિર્ણય ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં પાણીના મુદ્દાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી શકે છે. આવનારા સમયમાં બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી ચર્ચા, આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો અને જળ સંસાધનો અંગેના વિવાદોમાં સિંધુ જળ સંધિ ફરી કેન્દ્રસ્થાને રહે તેવી શક્યતા છે.
