આજે સમગ્ર વિશ્વ એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં આર્થિક સ્થિરતા અને વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ રહ્યું છે. કોઈપણ દેશના અર્થતંત્રના સ્વાસ્થ્યને માપવા માટે બે સૌથી મહત્વના માપદંડો છે: ‘મોંઘવારી’ અને ‘આર્થિક વૃદ્ધિદર’. સામાન્ય રીતે આ બંને પરિબળો પરસ્પર સંકળાયેલા છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં આ બંને વચ્ચેનો સંબંધ જટિલ અને ચિંતાજનક બની ગયો છે. એક તરફ વિશ્વના દેશો મહામારી અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવમાંથી બહાર આવીને ઝડપી વિકાસ સાધવા મથી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ આકાશે આંબતી મોંઘવારી સામાન્ય નાગરિકથી લઈને સરકારો સુધીના તમામ આયોજનો પર પાણી ફેરવી રહી છે. હાલમાં વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધવાના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
વિશ્વના જુદા જુદા ભાગોમાં ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષો અને દરિયાઈ માર્ગો પરના તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મોંઘો અને ધીમો બન્યો છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને લાલ સમુદ્ર જેવા વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગો પરના વિવાદોને કારણે માલસામાનના પરિવહન ખર્ચમાં રેકોર્ડબ્રેક વધારો થયો છે. ક્રૂડ ઓઇલ અને નેચરલ ગેસના ભાવોમાં આવતી અસ્થિરતા સીધી રીતે દરેક વસ્તુના ઉત્પાદન અને પરિવહન ખર્ચને અસર કરે છે. આ ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તનના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં કૃષિ ઉત્પાદનને મોટો ફટકો પડ્યો છે, જેના લીધે અનાજ, શાકભાજી અને અન્ય ખાદ્ય ચીજોના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે.
અગાઉના વર્ષોમાં આર્થિક મંદીમાંથી બેઠા થવા માટે વિશ્વની સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા બજારમાં મોટા પાયે નાણાં ઠાલવવામાં આવ્યા હતા. હવે જ્યારે બજાર ખુલ્યું છે, ત્યારે નાણાંનો પ્રવાહ વધુ છે અને તેની સામે ઉત્પાદન મર્યાદિત છે, જે ‘ડિમાન્ડ-પુલ ઇન્ફ્લેશન’ને જન્મ આપે છે. આર્થિક વૃદ્ધિદર એ દર્શાવે છે કે કોઈ દેશ એક વર્ષ દરમિયાન આર્થિક રીતે કેટલો પ્રગતિશીલ રહ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડના તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિદર આશરે ૨.૭% ની આસપાસ રહેવાનો અંદાજ છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે મંદીમાં નથી, પરંતુ તેની ગતિ ખૂબ જ ધીમી પડી ગઈ છે. વિકસિત દેશો જેવા કે અમેરિકા, બ્રિટન અને યુરોપિયન યુનિયનના સભ્યો અત્યારે ખૂબ જ નીચા વૃદ્ધિદરનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેનું મુખ્ય કારણ ત્યાં વ્યાજદરોનું ઊંચું પ્રમાણ અને આંતરિક બજારમાં વપરાશનો ઘટાડો છે. બીજી તરફ, ભારત અને ચીન જેવા વિકાસશીલ અર્થતંત્રો વૈશ્વિક સ્તરે ‘બ્રાઇટ સ્પોટ’ સાબિત થઈ રહ્યા છે, જ્યાં આંતરિક માગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરના કારણે વૃદ્ધિદર અન્ય દેશો કરતાં ઘણો સારો છે.
અર્થશાસ્ત્રનો એક સાદો નિયમ છે: જો તમારે આર્થિક વૃદ્ધિદર વધારવો હોય, તો બજારમાં નાણાંનો પ્રવાહ વધારવો પડે, વ્યાજદરો ઘટાડવા પડે જેથી ઉદ્યોગો વધુ લોન લઈ શકે અને લોકો વધુ ખરીદી કરે. પરંતુ, જો તમે આવું કરો તો બજારમાં નાણાં વધવાથી મોંઘવારી પણ વધે છે. આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો (જેમ કે અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ કે ભારતની RBI) એક હથિયારનો ઉપયોગ કરે છે ‘વ્યાજદરમાં વધારો’.
જ્યારે બેંકો વ્યાજદર વધારે છે, ત્યારે સામાન્ય માણસ માટે ઘણી મુશ્કેલીઓ આવતી હોય છે જેમ કે, હોમ લોન, કાર લોન અને બિઝનેસ લોન મોંઘી થાય છે. લોકો અને કંપનીઓ ખર્ચ કરવાનું ઘટાડે છે અને બચત તરફ વળે છે. બજારમાં માગ ઘટવાથી ધીમે ધીમે મોંઘવારી નિયંત્રણમાં આવે છે. પરંતુ આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે વ્યાજદર વધવાથી નવા ઉદ્યોગો શરૂ થતા નથી, ઉત્પાદન ઘટે છે અને રોજગારીની તકો સીમિત થઈ જાય છે. પરિણામે, GDP ગગડી જાય છે.
આ સ્થિતિને અર્થશાસ્ત્રમાં સ્ટેગફ્લેશન કહે છે, જ્યાં મોંઘવારી પણ ઊંચી હોય અને આર્થિક વિકાસ ઠપ્પ થઈ ગયો હોય. અત્યારે વિશ્વના ઘણા દેશો આ જોખમની કિનારે ઊભા છે. મોંઘવારી અને આર્થિક વૃદ્ધિદર પર અત્યારે સૌથી મોટો અને અદ્રશ્ય પ્રહાર ‘ક્લાઇમેટ ચેન્જ’ કરી રહ્યું છે. અતિશય ગરમી, અનિયમિત ચોમાસું અને વાવાઝોડાં જેવી કુદરતી આપત્તિઓ સીધી આર્થિક નુકસાની નોતરે છે.
જ્યારે પાક નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો ભાંગી પડે છે, જેનાથી ગ્રામીણ અર્થતંત્ર નબળું પડે છે. વૈશ્વિક સ્તરે ગ્રીન એનર્જી તરફ વળવા માટે કરોડો ડૉલરનું રોકાણ કરવું પડી રહ્યું છે. આ રોકાણ લાંબાગાળે ફાયદાકારક છે, પરંતુ ટૂંકાગાળા માટે તે સરકારો પર આર્થિક બોજ વધારે છે, જેની સીધી અસર દેશના વિકાસદર પર જોવા મળે છે. ગ્લોબલ ઇકોનોમીની આ અસ્થિરતા વચ્ચે ભારત એક મજબૂત સ્થિતિમાં જોવા મળી રહ્યું છે. ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહેલું ભારત અત્યારે વિશ્વનું સૌથી ઝડપથી વિકસતું મોટું અર્થતંત્ર છે. જો કે, ભારત વૈશ્વિક પ્રવાહોથી અલિપ્ત રહી શકે નહીં.
વૈશ્વિક મોંઘવારી અને આર્થિક વૃદ્ધિદર વચ્ચેની આ લડાઈ વાસ્તવમાં કોઈ એક પક્ષની જીતની નથી, પરંતુ બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવાની છે. અતિશય ઝડપી વિકાસ જો મોંઘવારી લાવતો હોય તો તે ટકાઉ નથી, અને મોંઘવારીને રોકવા જતાં જો વિકાસ રૂંધાઈ જાય તો તે બેરોજગારી લાવે છે. આજના આધુનિક યુગમાં વિશ્વએ ‘સ્થિર વિકાસ’નો માર્ગ અપનાવવો પડશે. જે દેશો પોતાની આંતરિક ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત કરશે, નવી ટેક્નોલોજી અપનાવશે અને કુદરતી સંસાધનોનું જતન કરશે, તેઓ જ આ વૈશ્વિક આર્થિક વાવાઝોડા સામે ટકી શકશે અને પોતાના નાગરિકોને સમૃદ્ધ ભવિષ્ય આપી શકશે.
આજે સમગ્ર વિશ્વ એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં આર્થિક સ્થિરતા અને વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ રહ્યું છે. કોઈપણ દેશના અર્થતંત્રના સ્વાસ્થ્યને માપવા માટે બે સૌથી મહત્વના માપદંડો છે: ‘મોંઘવારી’ અને ‘આર્થિક વૃદ્ધિદર’. સામાન્ય રીતે આ બંને પરિબળો પરસ્પર સંકળાયેલા છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં આ બંને વચ્ચેનો સંબંધ જટિલ અને ચિંતાજનક બની ગયો છે. એક તરફ વિશ્વના દેશો મહામારી અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવમાંથી બહાર આવીને ઝડપી વિકાસ સાધવા મથી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ આકાશે આંબતી મોંઘવારી સામાન્ય નાગરિકથી લઈને સરકારો સુધીના તમામ આયોજનો પર પાણી ફેરવી રહી છે. હાલમાં વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારી વધવાના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
વિશ્વના જુદા જુદા ભાગોમાં ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષો અને દરિયાઈ માર્ગો પરના તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મોંઘો અને ધીમો બન્યો છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને લાલ સમુદ્ર જેવા વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગો પરના વિવાદોને કારણે માલસામાનના પરિવહન ખર્ચમાં રેકોર્ડબ્રેક વધારો થયો છે. ક્રૂડ ઓઇલ અને નેચરલ ગેસના ભાવોમાં આવતી અસ્થિરતા સીધી રીતે દરેક વસ્તુના ઉત્પાદન અને પરિવહન ખર્ચને અસર કરે છે. આ ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તનના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં કૃષિ ઉત્પાદનને મોટો ફટકો પડ્યો છે, જેના લીધે અનાજ, શાકભાજી અને અન્ય ખાદ્ય ચીજોના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે.
અગાઉના વર્ષોમાં આર્થિક મંદીમાંથી બેઠા થવા માટે વિશ્વની સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા બજારમાં મોટા પાયે નાણાં ઠાલવવામાં આવ્યા હતા. હવે જ્યારે બજાર ખુલ્યું છે, ત્યારે નાણાંનો પ્રવાહ વધુ છે અને તેની સામે ઉત્પાદન મર્યાદિત છે, જે ‘ડિમાન્ડ-પુલ ઇન્ફ્લેશન’ને જન્મ આપે છે. આર્થિક વૃદ્ધિદર એ દર્શાવે છે કે કોઈ દેશ એક વર્ષ દરમિયાન આર્થિક રીતે કેટલો પ્રગતિશીલ રહ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડના તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિદર આશરે ૨.૭% ની આસપાસ રહેવાનો અંદાજ છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે મંદીમાં નથી, પરંતુ તેની ગતિ ખૂબ જ ધીમી પડી ગઈ છે. વિકસિત દેશો જેવા કે અમેરિકા, બ્રિટન અને યુરોપિયન યુનિયનના સભ્યો અત્યારે ખૂબ જ નીચા વૃદ્ધિદરનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેનું મુખ્ય કારણ ત્યાં વ્યાજદરોનું ઊંચું પ્રમાણ અને આંતરિક બજારમાં વપરાશનો ઘટાડો છે. બીજી તરફ, ભારત અને ચીન જેવા વિકાસશીલ અર્થતંત્રો વૈશ્વિક સ્તરે ‘બ્રાઇટ સ્પોટ’ સાબિત થઈ રહ્યા છે, જ્યાં આંતરિક માગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરના કારણે વૃદ્ધિદર અન્ય દેશો કરતાં ઘણો સારો છે.
અર્થશાસ્ત્રનો એક સાદો નિયમ છે: જો તમારે આર્થિક વૃદ્ધિદર વધારવો હોય, તો બજારમાં નાણાંનો પ્રવાહ વધારવો પડે, વ્યાજદરો ઘટાડવા પડે જેથી ઉદ્યોગો વધુ લોન લઈ શકે અને લોકો વધુ ખરીદી કરે. પરંતુ, જો તમે આવું કરો તો બજારમાં નાણાં વધવાથી મોંઘવારી પણ વધે છે. આ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો (જેમ કે અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ કે ભારતની RBI) એક હથિયારનો ઉપયોગ કરે છે ‘વ્યાજદરમાં વધારો’.
જ્યારે બેંકો વ્યાજદર વધારે છે, ત્યારે સામાન્ય માણસ માટે ઘણી મુશ્કેલીઓ આવતી હોય છે જેમ કે, હોમ લોન, કાર લોન અને બિઝનેસ લોન મોંઘી થાય છે. લોકો અને કંપનીઓ ખર્ચ કરવાનું ઘટાડે છે અને બચત તરફ વળે છે. બજારમાં માગ ઘટવાથી ધીમે ધીમે મોંઘવારી નિયંત્રણમાં આવે છે. પરંતુ આ સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે વ્યાજદર વધવાથી નવા ઉદ્યોગો શરૂ થતા નથી, ઉત્પાદન ઘટે છે અને રોજગારીની તકો સીમિત થઈ જાય છે. પરિણામે, GDP ગગડી જાય છે.
આ સ્થિતિને અર્થશાસ્ત્રમાં સ્ટેગફ્લેશન કહે છે, જ્યાં મોંઘવારી પણ ઊંચી હોય અને આર્થિક વિકાસ ઠપ્પ થઈ ગયો હોય. અત્યારે વિશ્વના ઘણા દેશો આ જોખમની કિનારે ઊભા છે. મોંઘવારી અને આર્થિક વૃદ્ધિદર પર અત્યારે સૌથી મોટો અને અદ્રશ્ય પ્રહાર ‘ક્લાઇમેટ ચેન્જ’ કરી રહ્યું છે. અતિશય ગરમી, અનિયમિત ચોમાસું અને વાવાઝોડાં જેવી કુદરતી આપત્તિઓ સીધી આર્થિક નુકસાની નોતરે છે.
જ્યારે પાક નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો ભાંગી પડે છે, જેનાથી ગ્રામીણ અર્થતંત્ર નબળું પડે છે. વૈશ્વિક સ્તરે ગ્રીન એનર્જી તરફ વળવા માટે કરોડો ડૉલરનું રોકાણ કરવું પડી રહ્યું છે. આ રોકાણ લાંબાગાળે ફાયદાકારક છે, પરંતુ ટૂંકાગાળા માટે તે સરકારો પર આર્થિક બોજ વધારે છે, જેની સીધી અસર દેશના વિકાસદર પર જોવા મળે છે. ગ્લોબલ ઇકોનોમીની આ અસ્થિરતા વચ્ચે ભારત એક મજબૂત સ્થિતિમાં જોવા મળી રહ્યું છે. ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહેલું ભારત અત્યારે વિશ્વનું સૌથી ઝડપથી વિકસતું મોટું અર્થતંત્ર છે. જો કે, ભારત વૈશ્વિક પ્રવાહોથી અલિપ્ત રહી શકે નહીં.
વૈશ્વિક મોંઘવારી અને આર્થિક વૃદ્ધિદર વચ્ચેની આ લડાઈ વાસ્તવમાં કોઈ એક પક્ષની જીતની નથી, પરંતુ બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવાની છે. અતિશય ઝડપી વિકાસ જો મોંઘવારી લાવતો હોય તો તે ટકાઉ નથી, અને મોંઘવારીને રોકવા જતાં જો વિકાસ રૂંધાઈ જાય તો તે બેરોજગારી લાવે છે. આજના આધુનિક યુગમાં વિશ્વએ ‘સ્થિર વિકાસ’નો માર્ગ અપનાવવો પડશે. જે દેશો પોતાની આંતરિક ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત કરશે, નવી ટેક્નોલોજી અપનાવશે અને કુદરતી સંસાધનોનું જતન કરશે, તેઓ જ આ વૈશ્વિક આર્થિક વાવાઝોડા સામે ટકી શકશે અને પોતાના નાગરિકોને સમૃદ્ધ ભવિષ્ય આપી શકશે.