અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ એક તરફ ઈરાન સાથે સમાધાન અને રાજદ્વારી વાટાઘાટોની શક્યતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઈરાનના મહત્ત્વપૂર્ણ કેશમ ટાપુ પર અમેરિકાએ ગુપ્ત રીતે મર્યાદિત હવાઈ હુમલો કર્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ ઘટનાને કારણે મિડલ ઈસ્ટમાં ફરી એકવાર તણાવ વધવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની નજીક આવેલા કેશમ ટાપુ પર થયેલા ધડાકા અને ઈરાન દ્વારા અમેરિકી ડ્રોન કબજે કરવાના દાવાએ સમગ્ર ઘટનાને વધુ ગંભીર બનાવી છે.
ટ્રમ્પે સોમવારે સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરીને ઈરાન સાથે મોટું સમાધાન થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેહરાન ઝડપથી સમજૂતી કરવા ઇચ્છે છે. ટ્રમ્પે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ આશરે 10 ડોલરનો ઘટાડો થયો હોવાનો ઉલ્લેખ કરીને તેને મોટો ઘટાડો ગણાવ્યો હતો. તેમના નિવેદનથી બંને દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવમાં રાજદ્વારી ઉકેલની શક્યતા ફરી ચર્ચામાં આવી હતી.
જોકે, પત્રકારોએ જ્યારે ટ્રમ્પને પૂછ્યું કે શું અમેરિકામાં મંગળવારે યોજાનારી મિડટર્મ ચૂંટણી બાદ ઈરાન પર નવા લશ્કરી હુમલા કરવાની યોજના છે, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટ રીતે ‘ના’ કહ્યું હતું. આ નિવેદનથી તાત્કાલિક લશ્કરી કાર્યવાહી થવાની શક્યતા તેમણે નકારી હોય તેવો સંકેત મળ્યો હતો. પરંતુ આ નિવેદનના થોડા કલાકોમાં જ કેશમ ટાપુ પર અમેરિકાના ગુપ્ત હુમલાના અહેવાલો સામે આવતાં અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
કેશમ ટાપુ પર થયેલા હુમલાને મર્યાદિત અને ગુપ્ત લશ્કરી કાર્યવાહી ગણાવવામાં આવી રહ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર, વોશિંગ્ટન મોટા પાયે યુદ્ધ શરૂ કરવાનો સંકેત આપ્યા વિના ચોક્કસ લક્ષ્યને નિશાન બનાવવા માગતું હતું. તેથી આ કાર્યવાહીનું પ્રમાણ નાનું રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેને જાહેરમાં મોટું લશ્કરી ઓપરેશન ગણાવવામાં આવ્યું નહોતું.
ઈરાનના સરકારી મીડિયા અનુસાર, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં આવેલા કેશમ ટાપુ પર શ્રેણીબદ્ધ ધડાકા સંભળાયા હતા. આ ટાપુ ભૌગોલિક અને લશ્કરી દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલ અને ઊર્જા સંસાધનોના વૈશ્વિક પરિવહન માટે આ માર્ગનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આ વિસ્તારમાં કોઈ પણ લશ્કરી કાર્યવાહી થાય તો તેની અસર માત્ર ઈરાન અને અમેરિકા પૂરતી સીમિત રહેતી નથી, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો પર પણ પડી શકે છે.
કેશમ ટાપુ પર હુમલાના અહેવાલો વચ્ચે ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ની નૌકાદળે અમેરિકાના એક ડ્રોનને કબજે કરવાનો દાવો કર્યો છે. IRGCના જણાવ્યા અનુસાર, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના પશ્ચિમ ભાગમાંથી અમેરિકાનું રિકોનિસન્સ અને ડેકોય ડ્રોન કબજે કરવામાં આવ્યું હતું. ઈરાને દાવો કર્યો છે કે ડ્રોનને કોઈ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના સુરક્ષિત રીતે પોતાના કબજામાં લેવામાં આવ્યું છે.
ઈરાનના દાવા પ્રમાણે, આ ડ્રોન કબજે થવાની સાથે અમેરિકાના કબજામાંથી છીનવાયેલા અથવા પકડાયેલા આવા ડ્રોનની કુલ સંખ્યા ચાર થઈ છે. જોકે, આ દાવા અંગે અમેરિકાની સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા અથવા સ્વતંત્ર પુષ્ટિની વિગતો સામે આવી નથી. આ ઘટનાને કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં બંને દેશોની લશ્કરી ગતિવિધિઓ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
રિકોનિસન્સ ડ્રોનનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે દુશ્મન દેશની લશ્કરી ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા, માહિતી એકત્રિત કરવા અને ચોક્કસ વિસ્તારોની દેખરેખ માટે કરવામાં આવે છે. જ્યારે ડેકોય ડ્રોનનો ઉપયોગ વિરોધી દેશની સંરક્ષણ વ્યવસ્થાને ગેરમાર્ગે દોરવા અથવા તેની પ્રતિક્રિયા જાણવા માટે થઈ શકે છે. આવા ડ્રોન કબજે કરવાનો દાવો ઈરાન માટે લશ્કરી અને પ્રચારાત્મક બંને દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનો બની શકે છે.
કેશમ ટાપુ અગાઉ પણ અમેરિકાની લશ્કરી કાર્યવાહીનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. જૂન મહિનાની 2 તારીખે અમેરિકાએ આ ટાપુ પર હુમલો કર્યો હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. તે સમયે અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે દાવો કર્યો હતો કે ટાપુ પર ઈરાનનું લશ્કરી ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સ્ટેશન આવેલું છે. આ સ્ટેશનનો ઉપયોગ ડ્રોન ઓપરેશન ચલાવવા માટે થતો હોવાનું જણાવાયું હતું.
અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર, આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાંથી પસાર થતાં જહાજોને નિશાન બનાવવા માટે ઈરાન દ્વારા આત્મઘાતી ડ્રોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આવા ડ્રોનની ગતિવિધિઓને રોકવા અને જહાજોની સુરક્ષા જાળવવા માટે અગાઉની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. આ પૃષ્ઠભૂમિને કારણે કેશમ ટાપુનું લશ્કરી મહત્ત્વ વધુ વધી જાય છે.
કેશમ ટાપુ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની નજીક આવેલો હોવાથી ઈરાન માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ વિસ્તાર પર નજર રાખવાની ક્ષમતા કોઈ પણ દેશને દરિયાઈ માર્ગો અને આસપાસની લશ્કરી ગતિવિધિઓ અંગે મહત્ત્વની માહિતી આપી શકે છે. તેથી અહીં થતી દરેક લશ્કરી હિલચાલને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વ્યાપક સંઘર્ષના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે છે.
હાલની ઘટનામાં એક તરફ ટ્રમ્પ ઈરાન સાથે સમાધાનની શક્યતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ કેશમ ટાપુ પર અમેરિકાના ગુપ્ત હુમલાના અહેવાલો અને ઈરાનના ડ્રોન કબજે કરવાના દાવા સામે આવ્યા છે. આ બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી વાતચીતનો માર્ગ ખુલ્લો રહેશે કે ફરી લશ્કરી તણાવ વધશે તે અંગે અનિશ્ચિતતા યથાવત છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા વૈશ્વિક વેપાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ વિસ્તારમાં વધતી ગતિવિધિઓ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર રહેશે.
