ઓક્ટોબરમાં દિવાળીના તહેવારો અને ખરીદીની મોસમને કારણે ડિજિટલ પેમેન્ટમાં જોરદાર વધારો નોંધાયો છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ ઇન્ટરફેસ (UPI) મારફતે ઓક્ટોબરમાં રૂ. 31.63 લાખ કરોડના વ્યવહારો થયા છે, જે અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ આંકડો છે. વ્યવહારોના મૂલ્યમાં વાર્ષિક ધોરણે 16 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે વ્યવહારોની સંખ્યામાં 23 ટકાનો ઉછાળો આવ્યો છે. ડિજિટલ પેમેન્ટના વધતા ઉપયોગ વચ્ચે UPI દેશની રોજિંદી નાણાકીય વ્યવસ્થાનો મહત્ત્વનો હિસ્સો બની રહ્યું છે. ઓક્ટોબરમાં UPI મારફતે કુલ 25.47 અબજ એટલે કે 2,547 કરોડ વ્યવહારો નોંધાયા હતા. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં આ સંખ્યા 80.20 કરોડના દૈનિક સરેરાશ વ્યવહારની હતી, જે ઓક્ટોબરમાં વધીને 82.20 કરોડ થઈ હતી. વ્યવહારના મૂલ્યની દૃષ્ટિએ પણ દૈનિક સરેરાશમાં વધારો થયો છે. સપ્ટેમ્બરમાં UPI મારફતે સરેરાશ રૂ. 9,791.3 કરોડના દૈનિક વ્યવહારો થતા હતા, જે ઓક્ટોબરમાં વધીને રૂ. 1.01 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યા હતા.
ઓક્ટોબર મહિનામાં નવરાત્રિ, દુર્ગાપૂજા અને દિવાળીની ખરીદીની શરૂઆતને કારણે બજારમાં ગ્રાહકોની પ્રવૃત્તિ વધી હતી. આ ઉપરાંત ઇ-કોમર્સ કંપનીઓ દ્વારા યોજાયેલા ફેસ્ટિવ સેલ્સ અને ડિસ્કાઉન્ટ ઓફર્સે પણ UPI વ્યવહારોમાં વધારો કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તહેવારો દરમિયાન કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઘરવખરી, ભેટસોગાદો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓની ખરીદીમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ વધ્યો હતો. UPIની સરળ અને ઝડપી વ્યવસ્થાને કારણે નાના વેપારીઓથી લઈને મોટા રિટેલર્સ સુધી ડિજિટલ પેમેન્ટનો સ્વીકાર સતત વધી રહ્યો છે. ગ્રાહકો હવે રોકડ રાખવાને બદલે મોબાઇલ ફોન દ્વારા સીધા પેમેન્ટ કરવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. નાના મૂલ્યના વ્યવહારોમાં પણ UPIનો ઉપયોગ વધ્યો હોવાથી તેની કુલ સંખ્યામાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.
નવેમ્બર મહિનામાં દિવાળીનો તહેવાર હોવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યવહારોમાં વધુ વધારો થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. દિવાળી દરમિયાન બજારોમાં ખરીદીની પ્રવૃત્તિ સામાન્ય દિવસો કરતાં વધારે રહે છે. લોકો કપડાં, ઘરેણાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, વાહનો, ઘરવખરી અને અન્ય વસ્તુઓની ખરીદી કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વેપારીઓ અને ગ્રાહકો બંને તરફથી UPIનો ઉપયોગ વધે છે. આ ઉપરાંત UPI દ્વારા બિલની ચુકવણી, ઓનલાઇન ઓર્ડર, દુકાનોમાં QR કોડ સ્કેન કરીને પેમેન્ટ અને વ્યક્તિગત નાણાંની લેવડદેવડ જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. આ તમામ પરિબળોને કારણે નવેમ્બરમાં પણ UPI વ્યવહારોના આંકડા ઊંચા રહેવાની શક્યતા છે.
UPI પર MDR ફીનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં
UPI વ્યવહારોમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે ત્યારે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં રહ્યો છે. UPI મારફતે વેપારીઓને થતી ચુકવણી પર MDR ફી વસૂલવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. આ દરખાસ્ત હેઠળ રૂ. 2,000થી વધુ મૂલ્યના UPI વ્યવહારો પર 0.40 ટકા MDR વસૂલવાની જોગવાઈને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થા 15 ઓક્ટોબરથી અમલમાં આવવાની હતી. જોકે, વિવિધ વેપારી સંગઠનો અને સંબંધિત ક્ષેત્રો તરફથી વિરોધ વ્યક્ત કરવામાં આવતા તેના અમલને હાલ પૂરતો મોકૂફ રાખવામાં આવ્યો છે. MDR લાગુ થવાથી વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ આવી શકે છે અને તેની અસર ડિજિટલ પેમેન્ટના ઉપયોગ પર પડી શકે છે તેવી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
RBI ગવર્નરનું શું કહેવું છે?
રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ અગાઉ MDR અંગે જણાવ્યું હતું કે UPI વ્યવહારો પર નજીવી ફી લાગુ કરવામાં આવે તો વ્યવહારોની સંખ્યામાં મોટી અસર થવાની શક્યતા નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, નાની રકમની ફીથી UPIના કુલ વ્યવહારના પ્રમાણમાં કોઈ નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે નહીં. જોકે, MDRના અમલ અંગે વેપારીઓ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકોની ચિંતાઓ યથાવત છે. UPIની લોકપ્રિયતા પાછળ તેની મફત અને સરળ વ્યવસ્થા પણ એક મહત્ત્વનું કારણ રહી છે. તેથી MDRના અમલ અંગેનો નિર્ણય ડિજિટલ પેમેન્ટના ભવિષ્ય માટે મહત્ત્વનો બની શકે છે. ઓક્ટોબરમાં રૂ. 31.63 લાખ કરોડના વિક્રમી વ્યવહારો સાથે UPIએ ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં પોતાની મજબૂત સ્થિતિ દર્શાવી છે. હવે દિવાળીના તહેવારો દરમિયાન વ્યવહારોમાં કેટલો વધારો થાય છે અને MDR અંગેના નિર્ણયની UPIના ઉપયોગ પર શું અસર પડે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
